चाल्दै-चाल्दै जीवन धूलो !

Author : युवराज नयाँघरे
Published on : March 11, 2012


  
युवराज नयाँघरे

      चाल्न थालेको जीवन उमेर जत्तिकै भो !

      जीवन चाल्दै छु म । चालेर हात थाके, आँखा गले, औँला बाउँडिए । तर नसकिने स्थितिमा छु जीवनलाई चाल्न । जानेदेखि बुझेर चालेँ । नजान्दै पनि चालिआएकै हो जीवनलाई । अँहँ, सकिएन चाल्न ।

      घरमा श्रीमतीले पातलो चाल्नीले भान्सामा चाल्दैछिन् पीठो । एकदमै मसिन्न्याएर पीठो चालिरहेकी छन् उनी । हल्लाई-हल्लाई अथवा ढकढकाई-ढकढकाई पीठो चाल्ने उनको तन्मय निहालिरहेको छु छेउमै बसेर  । तिनले पीठो घोटेर चाल्नी चलाएको हेर्छु गहिरिएर ।

      चालिएँ म यसरी नै थुप्रै घामपानीमा ।

      उनले पीठो चालिरहेको कामलाई विचार्दैछु म पुस्तकमा घोत्लिएर । फरक पाटा हुन् यी । सिद्घान्त र व्यवहारका दुई भागालोजस्तो ।

      सोच्छु-जीवन धूलै त हो नि !

      हामी थाहा पाएर चाल्छौँ, थाहा नपाई चाल्छौँ । चेतनाले डोर्रिएर जीवन धूलो निफन्छौँ नाङ्लामा । अचेतनले घचेटिएर जीवन चाल्छौँ चाल्नामा । हो, चाल्न र निफन्न कुनै कसुर बाँकी राखेका छैनौँ हामीले ।

      जीवन धूलोलाई मैले चालेँ अनेक पद्धतिमा ।

      चाल्नु परेपछि त्यो क्रम हुँदोरहेछ, गति हुँदोरहेछ । निरन्तर चाल्न बाँकी नरहेका अरु धेरै कुरा हुन सक्छन् । मैले प्रष्ट जानेको सामाग्री हो जीवन धुलो-जसलाई चालेकोचालेकै छु म । नियमित र वशमा परी-परी ।

      कहिल्यै नरोकिई यसलाई चालेको हुँ मैले ।

      समयका विचित्र अप्ठ्यारा हुन्, समयका सहज सिाढी हुन्-सबैमा चालेको छु जीवन धूलोलाई । मौसम, अवस्था वा रुचिभित्र साँगुरिएर चलिना म । झन्झट, परिणाम वा तोकका घेरामा थामिइना म । मैले चालिरहेँ जीवन धूलोलाई । धेरै दुष्कर वा दुस्साहसका रुपमा जीवन देखिए पनि-चाल्न रोकिनँ यसलाई ।

      नाङ्ला र चाल्ना भान्साकोठाका सिँगारपटार ।

      पत्नीले चाल्नी चलाएर पिठो चालिरहेको गतिले मेरो आफ्नो जीवनसँग गाँसिन्छ । पीठै हुँ म पनि त । यो अनेक प्रकारका चाल्नीमा रगडिएर चालिन रोकिएन अथवा थामिएन । आाफै गति बनाएर यो चालिएकोचालिएकै त भयो नि ।

      धेरै खालका चाल्ना छन् भान्सामा ।

      चामल चाल्ने, पीठो चाल्ने वा मसला चाल्ने किसिमका चाल्नाहरू दराजका खण्डे कोठामा थन्किएका छन् । आवश्यकता बोध भयो कि ती बाहिरिन्छन् । अनि परिचयसाथ काम पाउँछन् चाल्नीले ।

      फरक चाल्नीले काम पाउँछन् फरकै ।

      चामल चाल्नेले मिल्दै मिल्दैन पीठो चाल्न । मसला चाल्नेले तोरी चाल्न मिल्दैन । अथवा गहुँ चाल्नेले सम्भव छैन धान चाल्न । यिनको मूल्य र अर्थ यहीँनिर निक्र्यौल हुन्छ ।

      जीवन जस्तै भिन्न र फरक ।

      फरक चरित्रले पाएको मूल्य । भिन्न कामले ल्याएको अर्थ । अलग कर्तव्यले दिएको परिणाम ।      

      चाल्नु परेको छ जीवनलाई । हरेक अवस्था र स्थितिमा । नचालिरहने त सन्दर्भ वा प्रसङ्गै भएन । जीवनका लम्काइलाई निहाल्न नि चाल्नै पर्यो । जीवनका स्थितिलाई नापजोख गर्न नि चाल्नै पर्यो । अथवा मौनतामा रहन नि चालिनै पर्यो । विषाद वा अनुकूलको थुम्कामा एक खुट्टा राखेर जित्दैन जीवनले ।

      धान चाल्ने चाल्नी बन्छन् तारका जालीले ।

      धेरै पटक केटाकेटीमा मसिना औंला चाल्नीमा दलेर आनन्दित हुन्थेँ म । आँगनमा धान चाल्न राखिएका चाल्नीमा हत्केला घोटेर आउने मुसुमसे मस्तीमा पटक-पटक नजिकिएको हुन्थेँ म । उमेर अनुसारको मज्जामा साधनको सहज उपस्थिति ।

       'पसिना चाल्ने हो नि यसमा ।'

       बा भन्नुहुन्थ्यो ।

       'लाटा, बुझ्दैनस् तँ । जब आँफैले धान रोपी उमार्छस् । अनि चाल्न थाल्छस् र पत्तो पाउँछस्-पसिना चाल्नुको अर्थ !'

       लाटो भन्ने गालीबाट मनमा पस्थे केही कुरा ।

       आज पत्नीले भान्सामा चलाइरहेको चाल्नी चलाएको मिहीन आवाज सुन्छु, गति हेर्छु र लय निहाल्छु । जीवन यसरी नै चालिँदै-चालिँदै आएको रहेछ । धेरै अघिदेखि मैले चालिरहेको चाल्नी घरका हरेक सदस्यमा आइरहेको रहेछ साटिँदै ।

       एक दिन फुर्सदमा हेरेँ चाल्नीका प्रकार ।

       घरमा कति किसिमका चाल्नी रहेछन् ? कुरा ओर्लिए मनमा । भान्सामा पसेा त्यहाँ देखेँ पीठो, मसला, चामल चाल्ने चाल्नी । भाडारमा बालुवा चाल्ने मोटो चाल्नी देखेा । यी सबैका बनौट, रुप र प्वाल आ-आफ्नै काम अनुसारका थिए । आकारमा चरित्र टाँसिएको हुँदो रै'छ । चाल्नीका प्वालमा बस्तुका चरित्र थिए लिपिस्सै ।

       हरेक चाल्नीमा चरित्र हुँदो रहेछ ।

       पाएको कामलाई आँगालेर फत्ते गर्थे ती । जिम्मा जे थियो-त्यसलाई स्वीकारपूर्ण पार्थे कामलाई । अथवा हात लागेका कामलाई पन्छाउन मिल्दैन्थ्यो ज्याबललाई ।

      चामल चाल्नेले पीठो चाल्न सक्तैनथे । बालुवा चाल्नेले धान चाल्न मिल्दैन्थ्यो । तोरी चाल्नेले मकै चाल्न हुदैन्थ्यो । यी सबै बस्तु थिए । बस्तुले आकारको मूल्य बोकेर आएका हुनाले ती चालिनलाई पनि त्यस्तै साधनको खाँचो थियो अनिवार्य ।

      जीवन धूलो यहाँनिर एउटै भयो-जेमा पनि चालिने जस्तै-जस्तै ।

      सानो छँदा तराईको खेतमा धान काटिसकेपछि पराल र नलसहितका भुस बढारिरहेका आइमाईका हुल देख्थेँ म । एउटै कपडाले तलदेखि माथिसम्म केही प्रतिशत ढाकिएका हुन्थे ती ।  गरीबीका रेखा यहाँनिर शून्यावस्थामा देखिन्थ्यो, आकारसाथ ।

      बिहानैदेखि गरा र खेतका चौकुना बढारिरहेका ती साँझपख थुप्रिएको त्यो धूलो चाल्नीले चाल्थे पटक-पटक । एकदुई गर्दै तीनचार पटकसम्म चाल्थे । र, मुस्किलले एक-आधाढक्की धान लिएर घरको चुलो बाल्न दगुर्थे झमक्क साँझमा ।

      धेरै खेत हुने हाम्रो त पुरा वर्ष पुग्दैनथ्यो अन्न खान । खेतै नभएका तिनको अवस्थाबारे सकिन्न, घोत्लिन । खेतका लहलह धान काटेर लगेपछि रहलपहल वा भुँइमा खसेका धानका बाला र धूलो बढारी चाली-चाली बाँच्ने तिनको सिङ्गो जीवन कसरी बित्थ्यो कसरी ? असहजका काँडाले कोर्छन् मलाई ।

      कति पाउँथे तिनले धान ? फेरि पाएको धानभित्र सबै चामल हुन्थ्यो र ? तैपनि तिनले चाल्नी बोकेर चहार्न छोडेका छैनन् धान काटेका रित्ता गरा र खेत । मैले थाहा पाए सम्मका मङ्सिरमा तिनले चलाउन छोडेनन् चाल्नी ।

      पत्नीले चाल्नी चलाई-चलाई छुट्टाइन् ढुटो र पीठो ।

      चाल्नीले चालेको जीवनबारे हेर्छु । त्यो भित्रको ढुङ्गा, माटो, भुस वा छेस्काछेस्की पर्गेल्छु । जीवनमा आइपर्ने चोट, असहजता, घृणा र अवगाल सबै रहेछन् भुसजस्तै । चाल्नीबाट बुरुर्र तल खसेको पीठो नै प्राप्ति रहेछ, गौरव रहेछ ।

      घर अगिल्तिरको चौरमा साना केटाकेटीहरू पातमा प्वाल पारेर ढुङ्गा र माटोका चाल्छन् स-साना डल्लाडल्ली । तिनलाई नि अभ्यास गर्नु छ-जीवन धूलो चाल्ने । अभ्यस्त कति हुन सक्छन् ती, पर्खनु छ । हो, प्रयास छ अटुट ।

      तोरी र सर्स्युँ दुईको रङै फरक । तोरी चालिरहनुभएकी आमाको अनुहार छेउमै बसेर हेर्थेँ म । उहाँ एक निष्ठासाथ सर्स्युँ र तोरी छुट्टाउन सकौँ भन्ने भावमा रहनु हुन्थ्यो ।

      मैले सोझो कुरो सोधेा आमालाई-'आखिर दुबैबाट तेल आउँछ नि । किन छुट्टाउनु पर्यो चाली-चाली !'

      'मिसिएको तेल मीठो हुँदैन नि । तिम्रा मुखमा मीठै परोस् भनी दुःख बिसाउनु पर्या छ !'

      उत्तर सुनेको थिएँ ।

      हुँदा-हुँदा सेतो तिल र कालो तिल चाली-चाली छानेर छुट्टाएको देखेको थिएँ मैले । सोध्दा उत्तर सुनिएथ्यो-'कालो देउताका लागि, सेतो मान्छेका लागि । मान्छेको देउतालाई र देउताको मान्छेलाई नहोस् भनेर यसरी चाल्नु पर्या हो !'

      प्रकृतिको उत्पादनले पनि चालिएरै अर्थ पाउनुपर्दो रहेछ । मूल्य, महत्व र मनितो कमाउँदो रहेछ ।

      बगरमा बालुवा चालेर जीवन डोर्याउनेहरूको अनुहारसँग धेरै पटक भेटघाट भएको छ मेरो । अनेक खोलामा बालुवा चालिरहेका हुन्छन् तिनका हात । मोटा र खस्रा तार जालीमा बग्दो पानीबाट ढुङ्गेनी कण  झिकेर मसिना बालुवा चाल्नेहरूका पाखुरामा हुन्छ-पाँगो माटो छुट्याएको बालुवाले आय आर्जन गराउँछ धेरै ।     

      'जाली मोटो नपार है, मसिनो पार !'

      ठेकेदारले  थर्काइरहेको हुन्छ खोलाको किनारबाट ।

      बालुवा चाल्नेहरूको गुनासो आपसमै हुन्छ-'हामीलाई चाल्नीको तार मसिनो बनाऊ भन्दै परतिर लगेर मोटो बालुवा मिसाउँछ ।'

      'यता हामी ठगिने, उता मोटाउने ऊ !'

      हुलले बालुवा चाल्दै उदास र हैरानी साटिरहेकै हुन्छन् ।

      हरेक ठाउँमा प्रयोग छ चाल्नीको । त्यो प्रयोगले सबल-दुर्बल, अपेक्षा-उपेक्षा र मृत्यु -जीवनका हात परेका छन् प्रमाणपत्र । यी प्रमाणपत्रले चाल्नी चाल्दाका गति देखाउँछन्, तरिका बताउँछन् र उपलब्धि चिनाउँछन् ।

      आफ्नै चाल्नीले चालिएको जीवन धूलो हुँ म ।

      हो, चालिएको छु धेरै पटक । पटक-पटक हल्लाइएको छु चाल्नीमा हालेर । खेप-खेप ��"ँलाले चलाई-चलाई चालिएको छ मलाई । मोटो, मसिनो, ठिक्कको अनि अति मसिनो प्वाल भएको चाल्नीमा चालियो मलाई ।

      चालिन बाँकी छ अझै मलाई ।

      एउटा पुरानो स्मृतिमा उभिएर हेर्छु आफूलाई । अर्थ र समयको साँघुरो स्थिति थियो मभित्र । कति बुझेँ त्यसबेला । ख्याल छैन पटक्कै । स्मृतिले बूढी��"ँला देखाएर झस्काएपछि यतिबेला त्यो स्मृतिमा पुगेँ म ।

      घर नजिकै थियो पञ्चकन्या राइस मिल ।

      धेरै साथीसाथ मिल नजिकैको खेत र चौरमा गोठालो हुन्थेा गाईबाख्राको । चैतको टन्टलापुर घाममा मिलका बगैँचामा फलेका फलफूल चोर्थे केटाहरू । हातमा लाठो लिएर बसेका हट्टाकट्टा चौकीदार वल्लो छेउदेखि पल्लो छेउसम्म पुगिरहेका हुन्थे उद्यानमा ।

      उनी कतिखेर सियाँलमा सुत्लान् र हामी बगैँचामा पस्ने भन्ने ध्याउन्न हुन्थ्यो । कतिबेला हामीलाई हामी लघारेर उनी सफल, कहिले हामी सफल ।

      आफ्नो असफलतामा उनको गर्जन हुन्थ्यो-'पख्, तिमेरलाई चाल्नो हुने गरी ठटाउँछु !'

      बोली नै डरलाग्दो भएपछि दण्ड कस्तो हुन्थ्यो होला ? सातो जान्थ्यो हाम्रो ।

      बेलाबखत दया जाग्थ्यो उनमा ।

      'एइ, खानका काल हो । उसिनेका चामल खान आऔ !'

      स्नेही स्वर सुनिन्थ्यो चौकीदारको ।

      अनि हामी भुराहरू गुडुडु छिर्थ्यौं मिलमा । लाइन लगाएर मिलभित्र पसाउँथे हामीलाई । चामल चालिरहेका बढेबढे फलामे चाल्नीका छेउमा उभ्याइन्थ्यौँ हामी । अनि चकित परेर हेर्थेँ म । माथिबाट खसेका चामलका रास चाल्नामा दगुरादगुर हुँदै तलतिर चालिइरहेका हुन्थे ।

      'केटा हो, चाल्नोबाट उच्छिटिएका चामल मात्र खाने नि !'

      कृपा हुन्थ्यो उनको ।

      चाल्नीबाट उफ्रिएर भुइँमा खसेका चामल टिप्न लुछाचाडी गर्थ्यौं हामी । एकनासे प्वालमा एकनासका चामल । बिस्तारै चलेको चाल्नीबाट थोरै उच्छिटिन्थे चामल । चाँडो चले धेरै खस्थे । धेरै जसो साह्रै धीमा गतिमा चल्थ्यो र चामलका एकाध गेडाका लागि राम्रै मारमुङ्ग्री चल्थ्यो हाम्रो हुलमा ।     

      'थुइया, चाल्नीको प्वाल एकदमै सानो हुनु नि !'

      'किन नि ?'     

      'सानो भएपछि चामल तल नखसी बाहिरै आउँथ्यो नि !'      

      'होत्त, है !'

      अलिक बुज्रग बोल्थ्यो हामी मध्येको ।

      चौकीदारले एकदमै माया गरेथ्यो, कृपा गरेथ्यो र तिर्न नसकिने रिन लाएथ्यो-चाल्नी बाहिरको चामलका गेडा खान दिएर हामीलाई ।

      उफ्, कति चालिएछ निष्ठुरतापूर्वक जीवनलाई !

      एक दिन चाल्नी हातमा लिएर हेरेा-यसको आकारसँग गाँसिएको चरित्र । चाल्नीले पाएको रुप । हेर्दा कुनै ठूलो र मानक स्थिति देखा पर्दैन । अथाह उपलब्धि र परिणाम पस्किदैान । तर त्यस पछिल्तिरको नतिजालाई जीवनको धूलोसँग नगाँसी धरै पाइन्न । जीवन धूलोसँग मूल्याङ्कन नगरी अर्थ प्रवाह गर्नै सकिन्न ।

      धेरै होइन भनेको ठाउँमा केही हो भएर आइरहेछ चाल्नी ।

      आरोह अवरोहमा म वरपरका दृश्यमा धेरै पटक पोखिएर भेट्छु । प्रश्न गर्न तम्तयार कक्षाको कमजोर विद्यार्थी जस्तो-शिक्षक जिल्लिएर हेरिरहेको हालतमा छु म ।

      बस्तुलाई छान्छ चाल्नीले ।

      बढी प्रयोग हाम्रै भान्सामा हुन्छ । त्यो भए राम्रो, नभए उत्तिको पीडादायी कुरो भएन । तैपनि नमीठो खाने, अस्वस्थ्यकर वा दाँतमा ढुङ्गामाटो नरड्किऊन् भन्ने हैरानीबाट मुक्त हुन घरमा भित्रिएका हुन् चाल्नी । यी अब भान्साकोठाका स्थायी मित्र !    

      'हत्तेरिका, नचालेको पीठो पकाएको हो कि क्या हो ?'

      मेरा नाकनिके मामाले गहुँको सानो टुँडो रोटीमा भेटेपछि भोकै उठेको ख्याल छ मलाई ।

      उनले धेरै पटक भनेको सम्झन्छु-'टुप्पी हल्लाउनु र चुरा बजाउनु दुई मिल्दा जस्ता देखिए नि स्वादमा अकासपत्तालको फरक छ । लोग्नेमान्छेले चालेको पीठोमा हात्ती समेत छिर्छ, आइमाईले चालेको पीठोमा भुसुना नि खस्न पाउँदैन !'

      सुन्दा अतिशयोक्ति लागे पनि स्त्री कला र साधनाको सम्मान हुनुपर्छ यो ।

      यसरी नै बुझ्छु म । मैले बुझेको पाककलामा समर्पण र सावधानीको एकोहोरो तथ्य छ उभिएको । यो उभ्याइले चाल्नी बनाएको छ गृहिणीको घरसंसारलाई ।

      सामान्य हुँदैन एउटा बस्तुभित्रको ज्ञानले घेरेको आकाश । एउटा सामग्रीभित्र लुकेको शिक्षाले आँचेटेको धर्ती हुँदैन सरल । यी आकाश र धर्तीका मिल्दा कोणमा अविदित दर्शनले बसेको हुन्छ तर्क तानेर ।

      त्यही हो मेरो घरको चाल्नी ।

      छिमेकमा बन्दै छ घर । त्यहाँ थुप्रै छन् ढुङ्गा, इाटा छानिरहेका कर्मीहरू । अनेक तर्क र विचार सुन्छु म यी इाटा र ढुङ्गाका छनौटसँगै । कुन र कसरी राख्ने ढुङ्गा ? अथवा कुन र कहाँ राख्ने इँटा ? सरोबरी छलफल भएर बनिरहेको छ घर ।

      पानीमा बालुवा पखालिरहेकी एउटी हासिली आइमाईलाई ठेकेदारले भन्यो-'तिमी जस्तै उज्यालो होस् है बालुवा !'

      'भै हाल्छ नि ! आफूलाई नाफा कम राखी बाक्लो तारको जाली दिनु पर्यो नि मलाई !'

      हासिलीले ड्रमको पानीमा बालुवा पखाल्दै दिएको उत्तर थियो यो ।

      चाल्नी वरपर भेटेका अरु थुप्रै पात्र छन्, प्रवृत्ति छन् र परिवेश छन् । मलाई यिनले पटक-पटक आँफैतिर हेर्न भनेका छन् । आफूलाई कति पटक मैले चालेँ । आफ्नो चालिएको धूलोमा कति कण छन् बालुवाका, ढुङ्गाका, माटोका वा सिन्कासिन्कीका ।

      के म चालिन सकिएको जीवन धूलो हुँ ? के चालेर समाप्त गरिएको जीवन धूलो हुँ म ? कुन तहको चाल्नीमा चालिएँ म ?

      अल्झिन्छु प्रश्नका प्रसङ्गमा ।

      नाङ्लो र चाल्नी एकै ठाउँमा राखेथेा मैले ।    

      'यी भालेपोथी हुन्-यिनलाई यसो नगर !'

      तोरी चालिरहेका छिमेकका कार्की दाइले भनेथे ।

      उनले अथ्र्याएथे-'भालेपोथी अरुहरू । यो काम र नतिजाको तस्वीर हो !'

      यतिखेर केही जानेको जस्तो मधुरो बत्ती छ मनमा । पिलपिल बल्दै बत्तीले उज्यालो दिन्छ-'कामै नहुनु र परिणामको ठूलो बखान । अथवा सानो बखान नभए पनि ठूलै काम हुनु !'

      धेरै अघि तमोरका किनारमा बालुवा चालिरहेका एक दम्पत्ति भेटिए ।

      'के भेटिन्छ र यत्तिको मरिहत्ते गरेको ?'

      'सुन पाइन्छ नि !'

      'एक दिनमा कति पाइन्छ ?'

      'महिनौँ बालुवा चाल्दा एक लाल पाइन्छ !'

      बाफरे, म आत्तिएँ । सुन जस्तो गर्बिलो जीवन समाप्त भइरहेथ्यो । सुन जस्तो मूल्यवान समय बगिरहेथ्यो । यी जोडीले बालुवा चालेर सुन खोजिरहेको दुस्साहसलाई मैले विस्मयपूर्वक हेर्नु पर्यो । अज्ञात पीडामा अवाक् भए मेरा आँखा । मेरो अन्तःस्करण प्रश्नका मुङ्राले कुटियो ।

      'चाल्नी किन्नै हम्मेहम्मे भो !'

      स्वास्नी चाँहिले भनेको कुरोले एक पटक फेरि सुन-कथाको 'निर्धन व्यथा' देखापर्यो ।                   

      भान्सामा पत्नीले चालिरहेको चाल्नी हल्लिएको हेरिरहेको छु म निरन्तर । त्यो चाल्नीका पछाडि मेरा जीवनका भुस, बियाँ र कनिका आइरहेका हुँदा हुन् । हो, तिनको पहिचान कुन दिनदेखि मैले गरेँ ! यो भयरहित भएर बोल्न सकिरहेको छैन ।

      बेत, बाँस, निगालो, धागो, पाट, तार सबै जालीका चाल्नीले हरेक पल चालिनु नै जीवन ठानेँ मैले ।

      चालिँदा-चालिँदा यो जीवन धूलो कहिले चालेर सकिएला ? अथवा योग्य जीवन धूलो हुने कहिले ? चाल्नोमा अझै कति बस्ने म ?

      अन्तिम चाल्नो खोज्नु छ जीवनको !

 

                           ००

परिचय

नाम : युवराज नयाँघरे

जन्म : २०२६ असोज १९, इलाम ।

शिक्षा : स्नातक

विधा : निबन्ध, नियात्रा ।

कृति:

        संवेदनाका स्वरहरू - २०५४ -निबन्ध सङ्ग्रह

        मुहूर्तको वरिपरि - २०५५ -निबन्ध सङ्ग्रह      

        मखुण्डाको मन - २०५५ -निबन्ध सङ्ग्रह

        काठमाण्डौलाई कोर्रा - २०५८ -निबन्ध सङ्ग्रह

        नीलडाम - २०६१ -निबन्ध सङ्ग्रह

        अनाम पहाडमा फनफनी- २०६२ -नियात्रा सङ्ग्रह      

        एक हातको ताली - २०६५ -निबन्ध सङ्ग्रह

        घामको चुम्बन - २०६७ -नियात्रा सङ्ग्रह

 

पुरस्कार:

        मदन पुरस्कार, शङ्कर लामिछाने युवा निबन्ध पुरस्कार, मोती पुरस्कार, उत्तमशान्ति पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार आदि ।