Send us your Literature

    Main Categories
Editorial / सम्पादकीय
Interview / अन्तर्वार्ता
Poetry / कविता
Story / कथा
Essay / निबन्ध
Drama / नाटक
Novel / उपन्यास
Criticism / समालोचना
Article / लेख
Lyrics / गीत/गजल
Memoir / संस्मरण
New Talent / नव प्रतिभा
Review / समिक्षा
English / अंग्रेजी
Others / विविध

  More Options
Interview / अन्तर्वार्ता
Most Viewed / धेरै पढिएका
Top Rated / धेरै मत पाएका
Videos / भिडियो
Photos / विशेष तस्वीरहरु
Published Books / सृजनशील साहित्य समाजबाट प्रकाशित पुस्तकहरु

  Advertisement


Titles Description    Advance Search

Published : June 29, 2010 | Author : चेवन श्री
Category : Review / समिक्षा | Views : 821 | Unrated

  
चेवन श्री

       यो बहुरङ्गवादको भनेको नेपाली माटोमा जन्मेर खाइखेलेको यस्तो साहित्यिक वाद हो जो आफ्नो पृथकतामा समग्रता देखिरहेछ । रङ नै त्यो तत्व हो जो समग्रतामा पनि पृथकता बोकिहिँड्छ ।

हिँड्नलाई बाटो चाहियो, हाम्रै मित्र कवि मोनोलिथ लेख्छन्- बाटो सफा छ, गन्तव्य छर्लङ्गै छ, तर, मनभरि छेकवारहरू छन् । मनोरम काँडेतारहरू छन् । यिनै काँडेतारहरूबीच अहिले 'सामान्य बहुरङ्गवाद एउटा ट्राभलिङ फिलोसफीको परिकल्पना' भन्ने लामो नामको पुस्तक धर्मेन्द्रविक्रम नेम्बाङले लेख्यो । शिर्षकको मूल्य भन्छ, बहुरङ्गवाद ।

मेरो प्रज्ञाले भन्छ, रङ्ग आफैमा बहुरङ्ग हो । यो न सामान्य हुन्छ न असामान्य हुन्छ, न विशेष हुन्छ न अविशेष नै हुन्छ । एउटै रङको अणु अणुमा हजारौं रङ व्याप्त हुन्छ । विज्ञानले चार हजार रङ देखाइसक्यो, अरु प्रयत्न गर्दैछ । यो 'रङ' हो रङ्ग ? अस्ति धरान महेन्द्रबहुमुखी क्याम्पसमा 'तर्कवाद' को प्रोग्राम थियो- तर्क निस्किहाल्यो, रङ र रङ्गमा के फरक छ ? बृहत नेपाली शब्दकोशले नै भनेको छ रे, एउटा रङले रङलाई बुझाउँछ जो देखिन्छ, पोतिन्छ । अर्को रङले रङ्गमञ्चलाई बुझाउँछ जहाँ नाटकसाटक के के देखाइन्छ ।

'रङ' 'रङ्ग'मा मात्र होइन, यसका हजार अर्थलाई पनि बहुरङ्गवादले समेट्छ । यसमा यो वा त्यो भन्ने हुँदैन । कुनै सामान्य वा विशेषलाई पक्रेर अन्यलाई छोड्ने, वास्ता नगर्ने, पुरानो परम्परा हो वा जडचिन्तन हो, हामी त्यही पुराना मान्यताहरूलाई लात हान्दै अघि बढिरहेका छौं । फेरि कवि मोनोलिथ लेख्छन्, बाटो खुला छ, आँखा खुलेकै छ, तर, मुटुवरिपरि पर्खालहरू छन्, जहीँतहीँ रमणीय ग्रेटवालहरू छन् ।

हो, रमणीय ग्रेटवालहरू बहुरङ्गवादले बनाउँदैछन् । तर, मुटुवरिपरिका पर्खालहरूलाई केही बुझाउनु/बुझ्नु आवश्यक छ ।

बहुरङ्गवादमा वादलाई यसको भावार्थलाई बुझ्न आवश्यक छ । वादको एक अर्थ हुन्छ, रङ्गीय मान्यतालाई स्वीकार गर्ने जमात । वादको अर्थ हुन्छ, 'नहुनु', बहुरङ्ग नहुनु । दुवै अर्थ बहुरङ्गवादले उपयोग गर्छ । यो साहित्यमा बज्र भएर आएको छ । बज्रको पनि दुई अर्थ हुन्छ, एउटा हतियार र अर्को शून्य । अरु पनि होला ।

बौद्ध धर्मावलम्बीहरूमा महायान सम्प्रदायअन्तर्गत बज्रयान पर्छ जसको आचार्यलाई बज्राचार्य भनिन्छ । अर्थात् शून्यवादी आचार्य, चलित ध्यान, बुद्धले सिकाइआएको विधि हो जसलाई आजकल प्रमुखतामा हिनयान सम्प्रदाय वा यसअन्तर्गतका थेरवादीहरूले मानिआएका छन् । यसरी बौद्ध धर्मका दुवै सम्प्रदायका काम लाग्ने रङ पनि बहुरङ्गवादले उपयोग गर्छ ।

साहित्यमा बहुरङ्गवाद 'राहु' होइन, बुद्धले पो छोरो जन्मेको सुनेर राहु उत्पन्न भयो भने अनि छोरोको नामै राहुल रह्यो । ऊ घर छोडेर हिँडे, ज्ञान पाए र वर्तमानको व्याख्या गरे । जिउने त वर्तमानमा नै हो । आजको वर्तमान भोलि गएर विगत हुन्छ । फेरि आजको वर्तमान भोलि गएर हाम्रो जिउने आधार हुन्छ, भविष्य हुन्छ । मानिसहरूको विगत हेर्छन, विगतका दुःख हेर्छन र दुःखी हुन्छन् । भविष्य कल्पन्छन् र दुखिया हुन्छन् । त्यसअर्थमा विगत र भविष्य वर्तमान दुःखका कारण हुन् ।

सुखका कारण खोजौं, विगतका बुद्धलाई हेरौं, भविष्यका बुद्धलाई कल्पौं, यो बहुरङ्गवाद एउटा ट्राभलिङ फिलोसफीको परिकल्पना त्यही कल्पना हो, साहित्य सुखमा प्रेरित छ । जो वर्तमानमा केन्द्रित छ । बुद्धले सिकाएको चलित ध्यान नै त्यो विधि हो जसले वर्तमानलाई सचेत गर्छ । चलित ध्यानमा दुई कुरा मात्र हुन्छ जो हामी पल पल गरिरहेका हुन्छौं । श्वास तान्ने र फ्याँक्ने । यो श्वास तान्ने र फ्याँक्ने प्रक्रियालाई निरन्तर सचेतरुपमा ख्याल गरिरहनाले वर्तमानलाई सचेत गर्दै क्रियाशील बनाउँछ । वर्तमानमा जिउन सिकाउँछ । यो चलित ध्यान, जीवनको हर क्रियाकलापमा गर्न सकिन्छ । यसमा कुनै विशेष समय छुट्याइरहन पर्दैन, न त सन्यासी भएर घरबार, श्रीमती, गर्लफ्रेन्ड, ब्वाइफ्रेन्ड नै छोड्नु पर्छ मात्र ध्यान चलिरहन्छ, प्राण आइरहन्छ गइरहन्छ । रङहरू परिवर्तन भइरहन्छन् ।

यसलाई (श्वास छोड्दा र लिँदा उत्पन्न भएको ध्वनिलाई) सनातनी धर्मावलम्बीहरू (कथित हिन्दू) ले 'शिव- सोहं: हंसो' को मन्त्र भनेका छन् । त्यही मन्त्र रङलाई एउटा ट्राभलिङ फिलोसफीले जीवमा शिव देख्छ र शिवमा जीव देख्छ । यो नै पृथकतामा समग्रता र समग्रतामा पृथकता देख्नु हो । मुख्य कुरा त यो रङ यात्रामा आफ्नो क्षमता अनुसारको यात्रा सबैले गर्छन् । तर, क्षमतावृद्धि गर्नु फिलोसफिको परिकल्पना, एउटा बाटो बहुरङ्गवादले तयार गरेको हो । मोनोलिथ लेख्छन्- चिल्ला सडक र मेघरहरू गोरेटो अनि डगरहरू छन् । कोही नहिँडेको बगर पनि छन् । हरेक पाइला रहरहरूको झिलिमिली सहरहरू छन् ।

सीसाहरू छन्, ऐनाहरू छन् । बहुरङ्वाद हाम्रो ऐना हो । नेपाली साहित्य हेर्ने ऐना । साहित्य सिर्जनामा टल्किएको वर्तमान ऐना । सोही ऐना धर्मेन्द्रविक्रम नेम्बाङले पाठकको आँखामा देखाइरहेका छन् । यो ऐना बनिने क्रममा छ र भर्खर पहिलो अंश पोतियो अब अरु भाग पोतिँदै जानेछ । आखिर साहित्य कसरी रङ्गविहिन हुन सक्छ ? हामी रङ पोत्दै जानेछौं जसरी सादा सिसा पछाडि रातो वा खैरो रङ पोतिन्छ र एउटा ऐना निर्माण हुन्छ, प्रतिबिम्व झल्कन्छ । हामी त्यो देखाउँदै जानेछौं । तर, यहाँनेर बहुरङगवादले के ख्याल गर्नु पर्छ भने आफ्नो सृर्जनामा त्यो रङ, त्यो मर्करीक असाइड, समतल र पारदर्शी सीसामा नै पोत्नुपर्ने हुन्छ, नत्र प्रतिविम्ब उसको रङगाकृति, उसको बाटो बाङ्गोटिङ्गो र नमिलेको देखिने छ ।

ट्राभलिङ फिलोसफी यानि हामी यात्रारत दर्शनमा छौं, घुम्दै छौं । यो पृथ्वीमा अरु पनि घुमेर गए । ��"शो पनि घुमेर गए । ��"शोको फिलोसफी पनि घुम्यो । उसको रङ पनि चम्क्यो । ऊ आध्यात्मिक आनन्द पनि उठाउँथ्यो, भौतिक भोग पनि गर्थ्यो । उसैको भनाइमा आशक्तविहिन भोग वा भोगरहित सम्भोग । ��"शो कवितात्मक बोल्थ्यो, भन्थ्यो, , "रङ्ग्याउनु तिम्रो सललाई, रहस्यको अनन्त अनन्त रङहरूमा, रङ्ग्याउनु छ, तिम्रो प्राणलाई रसको नयाँ नयाँ आयामहरूमा ताकि नयाँ नयाँ भावभङ्गीमा तिमीमा उदा��"स् नयाँ नयाँ मन्दिरमा तिम्रो शिखर उठोस् नयाँ गीत जन्मि��"स् नयाँ नृत्य तिमी नाच, नयाँ वीणा तिमी बजाउ, नित्य नयाँ बजाउ" हामी त्यही नयाँ बाजा बजाइरहेछौं । धर्मेन्द्रले त्यही भावभङ्गीमा देखाइरहेछ । साहित्यको सल, साडी र चोलोहरूलाई रहस्यको अनन्त रङमा रङ्ग्याइरहेछ । यति हो, उसको फर्मुला म्याथमेटिकल छ । भाषा हस्तक्षेपकारी छ र यो पुस्तकमा बहुरङ्गवादको स्ट्रक्चर मात्र छ । यसले पाठकलाई वर्गिकरण गरेको छ र सामान्य साहित्यका रस चुस्ने गुलाबी पाठकहरूलाई यो ढुङ्गासरह भइदिएको छ । तर, बौद्धिक उचाइका पाठकहरू जो साहित्य संरचनाको प्रकृति, सिद्धान्त र यसले उघारेको/उघार्न खोजेको नयाँ क्षितिज हेर्न चाहन्छ, बुझ्न चाहन्छ, वा जो समालोचकीय क्षमता राख्छ, जो नेपाली साहित्यको ताजा र उत्तरोत्तर गतिविधिबाट पछि पर्न चाहादैन, जसको चेतनाले साहित्यको सर्वाङ्गीण विकासमा ठोस उपस्थिति जनाउँछ, तिनीहरू सबैको लागि यो पुस्तक उपयोगी ठहरेको छ ।

सिद्धान्त, सैद्धान्तिक समालोचना र सानो सिर्जनाले तीन खण्डमा सकिएको यो पुस्तक हात परेपछि बहुरङ्गीय चिन्तनमा डुबे, विशेषगरी सिद्धान्तबारे नसोची भएन, सिद्धान्त भनेको के हो ? सिद्ध+अन्त को योगमा सिद्धान्त बनेको छ । सिद्धको अर्थ हुन्छ पूर्णता । अनि पूर्णता नै कुनै पनि विषयको अन्त हो । त्यसैले सिद्धान्त भन्नाले यसले, त्यस सिद्धान्तको विषयलाई पूर्णता दिलाउँनु कुनै पनि विषयको अन्त हो । त्यसैले सिद्धान्त भन्नाले यसले, त्यस सिद्धान्तको विषयलाई पूर्णता दिलाउँछ भन्ने बुझिन्छ ।

गौतम बुद्ध जन्मँदा नै हरेक अर्थमा सिद्ध हुने योग परेकोले उसको नाम सिद्धार्थ (सिद्ध + अर्थ) राखिएको थियो । ऊ 'राहु' उत्पन्न भयो भन्ने सोचेर भौतिकतातिर दगुरेको भए पनि ठूलै शासक हुने योग थियो रे । खैर, कुनै पनि विषय र वस्तुलाई व्याख्या गर्ने एउटा आधारलाई त्यसको सकारात्मक र नकारात्मकतालाई पक्रेर विश्लेषण गर्ने तरिकालाई सिद्धान्त भनेर बुझएिको हो यस्ता हजारौं लाखौँ ढङ्ग र दृष्टिकोण हुन्छन् जसलाई सिद्धान्तवाद भनिहिँडे पनि त्यसलाई व्यवस्थित गरिएको छैन । त्यसैले बहुरङ्गवादमा अब सिद्धान्तको पनि विशिष्टीकरण गर्ने बेला आएको छ । बुद्धले चार आर्यसत्य, चार आशक्ति भनेजस्तै दुःखका कारण र निवारणहरूलाई विशिष्टीकरण नगरेको भए दुःखका लाखौँ कारणहरू भड्किरहने थिए, बरालिरहने थिए ।

फेरि कवि लेख्छन्- युगौं पाइला चालेपनि परिधिमै घुमिरहन्छ । केन्द्र पुग्ने अर्धव्यासहरू छन् बाटो मुहानकै भए पनि नमेटिने प्यासहरू छन् ।

हो, तृष्णाहरू रहने छन्, यही तृष्णामा त बहुरङ्गवाद एउटा ट्राभलिङ फिलोसफीको परिकल्पना गर्छ । तृष्णाकै कारण भववृत्तमा घुमिरहनु पर्छ' बुद्धले भनेको ।

बुद्ध पनि ट्राभलिङ फिलोसफीको परिकल्पनामा चलेको थिए । त्यसैले बुद्धले सधैँ यात्रा गरिरहे आफ्नो फिलोसफी मजबुत बनाउँदै लगे, प्रचार गर्दै लगे, अनि शिष्यहरूलाई धर्मको शरणमा लगे । संघको शरणमा लगे, यसर्थमा हे ! भन्ते हो, बहुरङ्गवाद त्यस्तै एउटा संघ हो ।

बुद्धले आफ्नो बुद्धत्व प्राप्तिपछिको पुरै यात्रालाई एउटा ध्यान भने, चलित ध्यान र यही सिकाए पनि, त्यसअर्थमा यो पुस्तक बहुरङ्गवाद एउटा ट्राभलिङ फिलोसफीको परिकल्पना चलित ध्यानको सिद्धान्तमा हिँडेको छ, हिँड्ने छ भन्नेमा शंका छैन ।

यो पुस्तकको अन्तमा सृजना खण्ड भनेर 'पृथ्वीगाउँ' दिइएको छ । यो पृथ्वीगाउँ भन्ने नाटकीय कथा पढेपछि जोकोही हुत्तिन्छन्, ठोक्किन्छन्, लड्छन्, त्यतिमात्र होइन, मस्तिष्क, आँखा र जिब्रो पनि दुख्छ अनि पाठकलाई रिस पनि उठ्छ । त्यहाँ बुद्ध, कृष्ण, राम, मोहम्मद, जिसस पात्र छन्, त्यही कथाको भाँडामा डेरिडा, डार्बिन, हिटलर, आइन्सटाइन छन्, फ्रायड, सुकरात, मार्क्र्स छन् । क्लिका क्लियोपेट्रा छ, नटालि डिलेन भन्ने छ । भनौं न लेखकले गाईगुई हल्लासम्म सुनेको नामलाई पनि पात्र बनाएका छन् जस्तो लाग्छ । पात्रलाई दसतिर छरेर भ्रमित पारेका छन् । शुरुमै लिम्बू मुन्धुम भनेर ध्यान अर्कैतिर मोड्न खोजेका छन् । यसलाई कुन मस्तिष्कले समालोचना गर्ने, वा समालोचना, समीक्षा गर्ने आधारभूत हैसियत के के हुन् ? मलाई लाग्छ, एउटा लेखकले आफ्नो कृतिको समालोचना आफैँ गर्न सक्नु पर्छ । त्यसअवस्थामा समालोचकीय चेतनाभन्दा लेखकीय चेतना तल पर्दैन र लेखक मर्दैन । उपरोक्त कृतिमा लेखकीय चेतना के हो ? भन्न खोजेका चाहिँ के हो ? के उसलाई ब्रम्हाण्डीय ज्ञान छ र पृथ्वीगाउँ लेखियो ? वा टिपटापे ज्ञानले पृथ्वीगाउँ बुझे भन्ने त होइन ? कृति पढुन्जेल सामान्य र मै हुँ भन्ने पाठकले पनि यस्ता मनस्थितिबाट गुज्रिरहनु पर्छ ।  

��"सत पाठकबाट माथि उठेर हेर्दा उसको लेखनले जबर्जस्ती र सुनियोजित जटिलता दिँदै गइरहेको भान मिल्छ । कतै ईन्द्रबहादुर राईको "कठपुतलीको मन" भन्दा अझ जटील बनाउन त खोजिरहेको होइन ? संवादै संवादले भरिएको यो नाटक, यो नौटङ्की पढिरहुँ, पढेको पढ्यै गरुँ भन्ने लाग्दैन । जबकि संवादयुक्त साहित्य नै सरल पाठकको पहिलो रुचि हुन्छ । यसर्थमा यो कृति ती तमाम सामान्य पाठकका निम्ति होइन ।

यसलाई सैद्धान्तिक विश्लेषण भने सजिलै गर्न सकिन्छ । यो बहुरङ्गीय स्वार्थ सिद्धान्तमा लेखिएको कृति हो । यो नेम्बाङ्गीय स्ट्रक्चरमा लेखिएको छ । आजको एक्काइसौँ शताब्दीमा पनि सबै ती पुरातन पात्रहरू जागृत हुनु र पुरातन पात्रका पुराना थ्यौरीहरू नै चलिरहेको देखाइएको छ । पात्रको मिश्रण र विविधताले जाति, धर्म अनि गाउँ, ल्यापटप, कार, नेट, रकेट आदि विषयभोगले बहुरस सबै ती पुरातन पात्रहरू जागृत हुनु र पुरातन पात्रका पुराना थ्यौरीहरू नै चलिरहेको देखाइएको छ । पात्रको मिश्रण र विविधताले जाति, धर्म अनि गाउँ, ल्यापटप, कार, नेट, रकेट आदि विषयभोगले बहुरङ्गीयताभित्र बाँच्न सहअस्तित्व, वार्ता, सहमतिको महसुसता दिलाइएको छ । अनि खम्बुवान, लिम्बुवान, तामाङसालिङ, के के भनेर जातीयता, संघीयता आदि अहिलेको नेपाली राजनीति पनि गरिहाल्ने सोच पृथ्वीगाउँमा राखेको बुझियो । अथवा विश्वराजनीतिको खेल र त्यसले विरक्ताएको मनस्थितिले लेखक आफ्नै गौरवको मुन्धुम र मुनातेम्बे गाउँको रङ सम्झाउने परिकल्पनामा हराइदिएको छ र पुस्तक सिद्ध्याइएको छ ।

समग्रमा यो पुस्तकले सिद्धान्तको गरीबीमा दुखलाग्दो अनुहार बोकेको नेपाली साहित्य र यसका दरिद्र अभियन्ताहरूलाई चम्काउनमा भूमिका राख्नेछ साथै यो पाठ सिकाएको छ कि हामी आफैँ आफ्नो नेपाली सिद्धान्त निर्माण गर्न सक्छौँ । आफ्नो बाटो बनाउन सक्छौँ र सृजनाको बहुरङ्गीय विश्लेषण गर्न सक्षम छौँ भन्ने प्रमाणित गरेको छ ।

नेम्बाङका अन्य कृतिहरू, ढुङ्गा कि त भगवानको आत्महत्याको जग्गा, मनको बाघ/बाघ मा पनि यस्तै हस्तक्षेपकारी भाषा म्याथमेटिकल फर्मुलासहितमा लेखिएकोले बहुरङ्गवादभित्रै पनि नेम्बाङको रङ जो कसैले देखिहाल्छ । पाठकलाई यो नेम्बाङको खेलले कतिको ढल्काउँछ त्यो समयले देखाइ जानेछ तर, सदुर पूर्वका पान्थरेहरूले भने यो हस्तक्षेपकारी भाषा र म्याथमेटिकल शैलीमा आफ्नोपन अवश्य महसुस गर्नेछन् । किनकि त्यतैहुँदो भिरतिर कविता खोप्दै, सिलौटी डाँडातिर चिप्लेटी खेल्दै, तल निभूखोलामा माछा मार्दै राजनीति गरिहिड्ने केटोले त्यहीँको भाषिक रङमा अंग्रेजी मिसाएर यो पुस्तक विश्वबजारमा प्रक्षेपण गरेका छन् ।

cheyone02@yahoo.com

(लेखक बहुरङवादका नेतृत्वकर्ता तथा तर्कवादका प्रवर्तक हुन् ।)

 




1 2 3 4 5
please rate this article     Poor
Excellent    

 Visitor's Comments !
there are no comments...

Most recent articles in Review / समिक्षा category

"बलिहाङतङनाम मेरो मानसपटलमा" मेरो विश्लेषण
जानु "काली"को जीवन भोगाईको "अनुभव"
बगैंचा डट कमको श्रृजनशील साहित्य जलयात्राको कुरा
गायक भिषण मुकारुङको
हत्केलाको आगो ताप्दा
स्व. लोकेश बोगटीको गीति एलबम
क्यानभासमा कोरिएका कथाहरु
गुत्थी सुल्झीन्छ की भयवादको ?
अधिकार र नश्लीयताको जिकिरः सङ्गीनको मूर्च्छना
कविता कृति “कुण्ठित मनका चित्कारहरू” एक बिचार
कस्तुरी झैं नयाँघरे
नारी चेतनाले सृजित युद्धको सपाट रुप
“अन्तरमनको चित्र” हङकङको प्रथम गजल संग्रह
कवि आठराईलीको 'कोसेली परदेशबाट'मा स्थानीयताको प्रयोग
प्रतिसमालोचना सिद्धान्तमा पात्रहरूसँग एक साँझ
'अन्तर्मनको चित्र'मा समालोचना र आलोचना दुबै
'यात्रास्पर्श' पाठकीय अनुभूती
जुनी जुनी गुन्जिरहने अन्तर्मनका तरङ्गहरू

    Links
Column / स्तम्भ

    Random Pick
आधारातपछि
रक्सी दोकानबाट म के निस्किएको छु :
प्रत्येक खोंगी र खोरभित्रबाट
पखेटा फट्फटाउँदै विद्रोहको
कुखुराका भाले बासेर मेरो स्वागत गर्दछन्,
यहाँको बातावरणको निम्ति

    Statistics
Total Articles
670
Total Authors
231
Total Views
687964
Total Categories
15

  More Links

Srijanshil Sahitya Samaj Hong Kong, Online Literature Collection of all Genre ...
Copyright 2020 © www.literature.bagaicha.com