Send us your Literature

    Main Categories
Editorial / सम्पादकीय
Interview / अन्तर्वार्ता
Poetry / कविता
Story / कथा
Essay / निबन्ध
Drama / नाटक
Novel / उपन्यास
Criticism / समालोचना
Article / लेख
Lyrics / गीत/गजल
Memoir / संस्मरण
New Talent / नव प्रतिभा
Review / समिक्षा
English / अंग्रेजी
Others / विविध

  More Options
Interview / अन्तर्वार्ता
Most Viewed / धेरै पढिएका
Top Rated / धेरै मत पाएका
Videos / भिडियो
Photos / विशेष तस्वीरहरु
Published Books / सृजनशील साहित्य समाजबाट प्रकाशित पुस्तकहरु

  Advertisement


Titles Description    Advance Search

Published : July 02, 2009 | Author : हाङयुग अज्ञात
Category : Article / लेख | Views : 895 | Rating :

  
हाङयुग अज्ञात
Author

दार्शनिक रेने डेकार्टले सोचे- 'म सोच्छु तेसकारण म छु' । उनले यसरी सोच्दा 'म छु तेसकारण सोच्छु' भन्नेहरू आत्तिए । हिजोका संज्ञानहरूमा वर्तमान केलाउँदै भविष्यको रेखाङ्कन गर्नु कुनै पनि शास्त्रको सार्वभौमिक नियम रहेछ । हिजोहिजोमा आज खोज्दै भोलिको मिमांसा जगतको रूपाङ्कनमा तेही भएर अरूभन्दा कुनै पनि अर्थमा पृथक नरहेर सृजनशील अराजकताले पनि हुँदै आएको हो । त्यो हुनु या यो हुनु त्यै डेकार्टले भने झैं अस्तित्वसम्मत्को विचार हुनसक्ला । प्रथम सर्तमा बल गरिएको वैचारिक अनेकानेकलाई दर्शनको आधारमा सामाजिक बुनोटको मार्गचित्र अथवा रूसोको सोसियल कन्ट्रयाक्टकै पक्षमा पनि अनेक विचारलाई समाजको प्राङ्गणमा खेल्न दिनुपर्छ भन्ने अभिमत जाहेर गरेको थिदैं हो । कतिले सोझै यसवखत विश्वेश्वरप्रसादको समाजवाद भनिकन जाइलाग्लान् या प्रचण्डपथको फ्युजन साम्यवाद तोकिकन पनि छेउ लाग्लान्, कतिले मान्लान् मदन भण्डारीको जनताको बहुदलीय जनवाद । विश्वेश्वर, मदन र प्रचण्डको अराजकतासित थोरै मिल्न जान्छौं, यो धेरै अर्थमा अराजकताको अन्त्यसित छ । यसो भन्नुको मतलब राजकतामा शतप्रतिशत भइएको विचार होइन । राजकतामा नभइकन पनि अराजकताको अन्त्य हुनुसक्छ भन्नु नै सृजनशील अराजकता ठानेको हुँ । यसै सन्दर्भमा राजन मुकारूङ रङ्गीन आविष्कारमा लेख्छन्- 'साहित्य न सर्वहारा भनिएकाहरूका लागि मात्र हो, न त बुर्जुवाहरूको मात्रै । वैचारिक अनेकानेकको संकेतबाट विश्वजनिन् सम्पूर्णताहरूमाथिको विज्ञानबद्घ अनुभवनले प्रादुर्भूत गर्ने सु-सास्कृत र सन्तुलित काव्य-निस्सीमता नै साहित्यको विस्तृति हो ।' अराजकता र राजकता घामछाँयाजस्तो लुकामारी खेलिरहने थोक मात्र पनि हो । राणाकालका अराजकतावादी काङ्ग्रेस कम्युनिष्ट ०७ सालपछि राजकतावादी भए । १७ सालमा महेन्द्रले सत्ता थुतेर पञ्चायत लादेपछि ४६ सालसम्म नै हिजोका ती काङ्ग्रेस-कम्युनिष्ट फेरि अराजकतावादी भए । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी मा��"वादी फेरि ५२ सालदेखि ६३ सालसम्म अराजकतावादी भए । मा��"वादी पनि राजकतावादी भइसकेपछि पनि मधेस, लिम्बुवान, किरात प्रदेश लगायत अरू कतिकति विचारहरू अराजकतावादी भए, भइरहेकाछन् । यस्सै र अराजकतावादको सिलसिला घामछाँयाको छ । तेस्सै र राजकताको स्वभाव अस्थिर हुँदोरहेछ । यो विचार प्रक्रियालाई उता कुनै बेला मार्क्शलाई बाकुनिनले 'राज्यसत्तामा नपुगिकनै समाजको परिवर्तन गर्न सकिन्छ' भने जस्तै- बुझे पनि भयो । हिजोदेखिकै विचारहरूमा हामी रम्दै आएका छौं- निष्कर्ष बनाए पनि भयो ।

 

प्रचण्डले भनेको दुई ढुङ्गाबीचको डाइनामाइटको बिम्ब विनिर्माणका नेता ज्याक डेरिडाको विचार गर्ने फरक कोणको प्रतिफल पनि बुझेर जान सकिन्छ । तर, यसोभन्दा मा��" जेदोङमाथि अन्याय भएको प्रतिक्रिया तेस्सै आउँछ । मार्क्शले भन्यो धर्म अफिम हो, मा��"ले भन्यो धर्म मन्द विष हो । अब धर्मलाई मुक्ति मान्नेहरू पनि छन्, हिजो राजालाई विष्णु भगवानको अवतार मान्नेहरू आज परिवर्तनको गगन थापा भएका छौं । आखिर राजा पनि हामीजस्तै सर्वसाधारण मान्छे रहेछ । यसरी विचारहरूलाई सम्पादन गर्दोरहेछ राज्यले । र, राज्य सधैँ पनि एकल विचारले अगाडि बढिरहेको अवस्थाले समाज विकासमा नकारात्मक असर पार्दोरहेछ । यस्तो नकारात्मक असरले अनि मानव हुनुको कुनै मूल्य नहुँदोरहेछ । आफ्नै मात्र विचार प्रगतिशील या अग्रगामी भन्ने जिकिरले तब रगत बग्दोरहेछ । प्रगतिशील या अग्रगामी विचार त्यो मान्छु म कि जसले कुनै मानिसको रगत नबगाइकनै समाज परिवर्तन गरोस् । त्यो स्वतन्त्र रूपले अध्ययन र मननले मात्रै सम्भव छ । निर्देशित प्रतेक शिक्षाले कुनै यौटा पक्षको मात्रै भइने रहेछ । यो कुरामा विचार नपुर्याउँदा हिजोका विद्वान तथा दार्शनिकहरू फ्लप भएका छन् । गीताले आफ्ना कमिकमजोरीहरू सुधारेर जानुपर्छ नै, मुन्धुम र मुन्दुमहरूले त एक्कैचोटि पातालबाट आफूलाई फुत्त निकाल्नुपर्छ । मुन्धुमहरूको पहुँच आममानिसमा पुग्नैछ, गीता, वेद र पुराणहरूले जस्तै मुन्धुमहरूको आख्यानले पनि सर्वसुलभ समाजमा उपस्थिति जनाइदिनै पर्छ । यसरी मात्र विचारहरूको अनेकानेकको सार्थकता हुन्छ । हिजोकै कति कुराहरूमा, कति सिद्घान्तहरूमा, कति प्रयोगहरूमा, कति विमर्शहरूमा, कति विचारहरूमा अथवा काण्टले भनेझैं अनुभवहरूमा हामीले यो जीवन र जगतलाई घिसार्दै ल्याएका छौं । चीनमा महान् क्रान्ति गर्ने क. मा��"ले पनि मार्क्शलाई अघि सारेकै हुन् । तर, आफ्नो थोक पनि थपेर । तेसोरी क. प्रचण्डले पनि मा��"लाई अघि सारेकै हुन् तर आफ्नो थोक थपेर । नेपालमा प्रचण्डपथले जातीय, क्षेत्रिय र लैङ्गीक विभेदलाई उच्च रूपमा उठान गरेकै कारण अब वर्ग समन्वय पनि हुने देखिन्छ । वर्ग समन्वय भन्नाले वर्ग विभेदीकरणको अन्त्य । तेसो र पनि सामाजिक बनोटको आधारमा मार्क्शवाद या मा��" विचारधारा फरकफरक ढङ्गले प्रत्यारोपण हुनसक्दोरहेछ । यो राजनीतिक  दर्शनको कुरा भयो र साहित्यिक दर्शनमा पनि झण्डै यही प्रक्रिया अवलम्बन हुन्छ । तेस्रो आयामदेखि लीला लेखन र लीला लेखनदेखि सृजनशील अराजकता, सृजनशील अराजकतादेखि सृजनशील उत्तरवर्ती र सृजनशील उत्तरवर्तीदेखि विषेश रङ्गवाद, विषेश रङ्गवाददेखि मुक्त अभियान यी सप्पै साहित्यिक दर्शनहरूको विकास प्रणाली हिजोकै या आफू अघिकै संज्ञानहरूबाट अनुभवन् प्राप्त गर्दै आफ्नो पक्ष थप्दै भइआएको छ । तेस्रो आयामले पनि त उता दादावादबाट आफूहरूलाई सुसूचित गरेकै देखिन्छ र दादावादीहरूले पनि स्वछन्दतावादीहरूबाट सुसूचित गरेकै हुन् । यसरी ज्ञानको श्रृङ्खलाले आजको उत्तरआधुनिक संज्ञान पनि निर्मित भएको छ । सृजनशील अराजकतालाई तेसो र अरू संज्ञानहरूबाट अलग्गै जाँच्न सकिदैन । तेस्रो आयाम या लीला लेखनबाटै सृजनशील अराजकताको आकृति निर्माण हुँदै आएको छ । आफ्नो स्वत्व थप्दै जाने कुरामा वैचारिक अनेकानेकलाई पहिलो सर्तमै राख्नुको ध्येय पनि यही हो । हामीसित भिन्दाभिन्दै विचारहरू छन् र पनि हामी एकअर्काबाट भिन्दाभिन्दै भएर बाँच्न सक्दैनौं । मूल प्रसङ्गमा हामीले एक हुनैपर्छ । यसो र लोकतन्त्रको आधारभूत विचारले नै सृजनशील अराजकता बनेको हो ।

 

हामीले विपिको साहित्यिक अराजकतालाई मान्नु र फेरि हामीले नै प्रचण्डको विनिर्माणवादी विचारलाई मान्नु यो निश्चित रूपमा कुटनीति होइन । कहिले नौलो जनवादका पक्षमा मत खसाल्नु त कहिले जनताको बहुदलीय जनवादलाई सघाउनु रणनीति होइन हाम्रो न कार्यनीति हो । यो के हो भन्दा सृजनशील अराजकता हो, अराजकतालाई सृजनशील बनाउने काइदा हो । र, यो तेस्रो आयामले सुत्रबद्घ गरेको विचारको बेगल प्रस्ताव पनि हो । सम्पूर्णताका लागि सहायक सप्पै राख्ने । यस्सै भनेको छ आयामले । तर, फेरि विचार गरिल्याउँदाखेरिमा यो पनि झन्डै उपयोगितावादकै समिपमा पुग्दोरहेछ । जोन स्टुवर्ट मिलको मगजभित्र छिर्दारहेछौं । यौटा विचारको जरा समातेर अघि बढ्दाबढ्दै अर्को विचार अलि पर पुगेपछि समाउन पुगिन्छ । हामीले समातेको यौटा विचारको लठारो धेरैधेरै विचारहरूको डोरीले बनेको हुँदोरहेछ । यस्सै र हाम्रो समाज या हाम्रो जीवनमा यौटै विचारको पक्ष लाग्नु भनेको आधि मात्र बाठो हुनु रहेछ । आधि मात्रै बाँच्नु रहेछ । पुरै या सम्पूर्ण बाँच्नु (तेस्रो आयामकै भाषा र बोधमा) भनेको चाहिँ वैचारिक अनेकानेकको समावेशितामा रहेछ । यसरी सृजनशील अराजकताको प्रथम पाइला टेकियो । सप्पै विचारहरूलाई मान्दै जाने, सप्पै विचारहरूको महत्व थाहा पाउने, सप्पै विचारहरूको सम्मान गर्ने, सप्पै विचारहरूलाई जोख्नेतौलने, सप्पै विचारहरूलाई सुन्नेसुनाउने, सप्पै विचारहरूमा रमाउने, सप्पै विचारहरूमा जीवन र प्रगति देख्ने, सप्पै विचारहरूलाई स्पेस दिने । अब तत्कालै धेरै अर्थहरू लाग्नसक्छन् । हामीलाई सारसङ्ग्रहवादी भन्लान्, स्पेसवादी भन्लान्, अवसरवादी भन्लान् । यसो भन्नेहरू बिसौं शताब्दिको पूवार्धमै अल्मलिरहेका हुन्छन् । यतिबेला मार्क्शले दारी खौरिसकेको छ, स्टालिनले जुङ्गा ताछिसकेको छ र मा��"ले जुँङ्गा पालेको छ ।  समयले कम्युनिज्मलाई सूचना र ज्ञानको विश्वमा हुलिसकेको छ । समयले लोकतन्त्रलाई पनि अमेरिकाको चङ्गुलबाट फुस्काइसकेको छ । तेसो र पनि यतिबेलाको विश्वमा मानिसहरूमा विकसित भएको चेतनाको स्वलम्बन प्रवृत्तिलाई लोकतन्त्रवादी र साम्यवादी दुवैले बुझ्नु जरूरी छ, थाहा पाउनु जरूरी छ । सृजनशील अराजकताले मानेको दुवैलाई हो, दुवैले नेपालका आम नागरिकको चेतनाको परिप्रेक्ष्यमा आफूलाई नयाँ बनाउनुपर्छ । समय अनुसार, समाज अनुसार आफूलाई परिवर्तित रूपमा अघि लैजानुपर्छ ।

 

परिवर्तनको दर्शन नै मार्क्शवाद हो, तेसैले माक्र्सवादीहरूले त झनै सृजनशील अराजकतालाई  मित्रशक्ति मान्नुपर्छ । हामीले विपि कोइरालाले प्रस्ताव गरेको समाजवादलाई असल मान्दा रिसाउने कम्युनिष्ट मित्रहरू छन्, हामीले प्रचण्डपथलाई स्वागत गर्दा ठुस्किने लोकतन्त्रवादी मित्रहरू छन्, उनीहरू वैचारिक अनेकानेकमा छैनन् । नेपाली साहित्यले किन समाजमा आफ्नो प्रभाव बढाउन सकिरहेको छैन ? किनभने नेपाली साहित्यकर्मीहरू वैचारिक अनेकानेकमा छैनन् । मानवजीवनको दुःख नै वास्तवमा राजनीति भइरहेको छ । मानिसहरूलाई पक्ष-प्रतिपक्षमा बाँडेर राजनीतिले जुन हिंसा, अराजकता, निराशा र दुःख फैलाइरहेको छ विश्वमा, यसको यौटै हल हुनसक्दछ वैचारिक अनेकानेक या सहअस्तित्व । समन्वय, सहमति, समावेशी, सहिष्णु र समानुपातिक विचारलाई कुनै पनि समाजले अङ्गिकार गरेको खण्डमा विश्वशान्तिको स्थापना हुनेछ । यो विचारलाई स्वप्नशील (युटोपिया) भनिकन संश्लेषण गर्ने आधार पनि तर छ । हिजोदेखि नै मानिसहरू एकले अर्कालाई मार्दै, एकले अर्कामाथि दमन र शासन गर्दै आइरहेको इतिहास हामीले बिर्सिसकेका छैनौं । जतिसुकै फ्रान्सिस् फुकुयामाले इतिहासको अन्त्य र अन्तिम मान्छेको जप गरे पनि इतिहास बिर्सिन सकिदैन । हिजो इतिहासमा कसले कति मान्छे मारे ? कसले कसरी झुटो इतिहास रचे ? कसको इतिहास हरायो ? कति इतिहास रगतले कोरियो ? कति मसीले कोरियो ? हाम्रो मनबाट यी कुराहरू कहिल्यै मेटिन सकेनन् । हिजोदेखि नै अत्यन्तै ठूलाठूला युद्घहरू मानिसहरूले देख्दै आएका छन् । यो एक्काइसौं शताब्दी पनि युद्घैयुद्घमा बित्ने देखिन्छ । विषेशगरिकन एशिया महादेशमा युद्घलहरको ग्राफ बढिरहेको छ । यसको कारण अमेरिका हुनसक्छ या हाम्रो गरिबी र अज्ञानता ? किन एशियामा मात्रै हिंसा, अराजकता, निराशा र दुःखले आक्रमण गरिरहेको छ ? के पूर्वीय दर्शनशास्त्रको अन्त्य भइसक्यो ? नेपालको इतिहास त झनै हिंसामय छ । भाइभारदार, शासकहरूबीचको रक्तरञ्जित दरबारीया षडयन्त्रले आफूआफूमै काटमार गर्दै सारा जनतालाई पनि त्यो हिंसाले पिरोल्ने उनीहरूको राजनीतिक दर्शन तेही महाभारत(गीता) हुनुपर्दछ । जहाँ रगतैरगत छ, षडयन्त्रैषडयन्त्र छ, विभेद छ । त्यसो भएर पनि नेपालको इतिहास हिंसामय, विभेदकारी छ । तेसो त कुनै पनि राज्यको असली अनुहार नै हिंसा हो, भय हो, त्रास हो । विश्वमा सप्पैभन्दा धेरै हिंसा अमेरिकाले गर्दै आएको छ, हिंसा कम्युनिष्टहरूले मात्रै कहाँ गर्छन् ? आतङ्कवादीको बिल्ला भिराउँदै गोली ठोक्दा आममानिसमा युद्घप्रति वितृष्णा जाग्दैन । तेसोरी नै वर्गविहीन समाजको परिकल्पना गर्दै शोसक र सामन्तको उन्मुलनका नाममा व्यक्ति हत्या गर्नेहरूप्रति पनि आममानिसको धारणा सकारात्मक पाइँदैन । तर जस्तोसुकै व्याख्या र अर्थले हिंसालाई छोप्न खोजे पनि त्यो आखिरमा गन्हाउँछ । आखिरमा त्यो मानवता विरोधी देखिन्छ । यो विश्वमा सप्पै मानिसले बाँच्न पाउनुपर्दछ । युद्घ या भौतिक सफाया सधैँ निन्दनीय नै हुन्छ । आतङ्कवादीहरूसित वार्ता गरिकन अमेरिकाले विश्वमा युद्घको उन्मुलन गर्नसक्छ । अर्को विकल्प हामीहरू आफै सचेत हुने र युद्घको कारण खोज्नुपर्दछ । विविध विचारहरू र विविध मानिसहरूको विश्वमा विविधताको सम्मान हुनुपर्दछ । विवेकानन्दले भनेझैं मनोक्रान्तिको खाँचो छ आजको विश्वलाई । रक्तक्रान्तिले विश्वलाई धेरै विचलित बनाएको छ । सृजनशील अराजकता अहिंसाको संज्ञा हो अथवा अराजकताको अन्त्य नै सृजनशील अराजकता हो । वैचारिक अनेकानेक तेही अराजकताको अन्त्यका लागि प्रस्तावित प्रथम विचार हो । र, ५२ सालदेखि मात्रै होइन गोर्खा राज्यको स्थापना या पृथ्वीनारायण शाहको उदयपश्चात् नेपाली समाजले द्वन्द्वको मारमा भोगिरहेको चरम मानसिक यातना र अशान्तिलाई नष्ट गर्दै सुख र शान्तिको मार्गमा सप्पै नेपाली मनहरूलाई हिँडाउनु वैचारिक अनेकानेकको प्रतिबद्घता थियो । सृजनशील अराजकताको दार्शनिक पक्ष पनि अराजकताको अन्त्य र सर्वस्वीकार्य एवम् सन्तुलित राजकताको निर्माण नै हो ।




1 2 3 4 5
please rate this article     Poor
Excellent    

 Visitor's Comments !
there are no comments...

Most recent articles in Article / लेख category

महाभूकम्प र सुअवसर
लाहुरेहरू र आदिवासी जनजातीहरू अनागारिक जस्तो
मिथ्याको महाजंगलमा हङकङका नेपाली
नेपाली साहित्यमा युद्ध चेतनाको उपस्थिती
२०६८ सालको नयाँ वर्षले मलाई टेक नाथ रिजाल र भुटानी शरणार्थीहरूको ताजा सम्झाना गरायो
प्रशासनिक काम, स्रष्टाको पहिचान
कविताको फूल र दिमागको रेखा
भौतिक सौन्दर्य कि बौद्धिक सौन्दर्य ?
कविताको कमाल
प्रवासी किरातीहरूले कसरी अध्यन गर्ने किरात सौन्दर्यशास्त्र ?
म घर जाँदैछु
पुरानो आँखाले नयाँ वस्तु हेर्नु भयानक खतरा हुँदोरहेछ
सपनाको देश र माछाको अस्थिपिञ्जर
समुच्च विचारसँग म.....
नेपाली साहित्य प्रतिष्ठानले निर्माण गरेको इतिहासलाई छोएर हङकङ हेर्दा
सम्पादकीय
गीत शुभ र मंछी गल्ली
सृजनशील अराजकता अर्थात अराजकताको अन्त्य

    Links
Column / स्तम्भ

    Random Pick
सानो छँदा मलाइ भुतको कथा, दन्त्य कथा र गाउँ खाने कथा खुब मन पर्थ्यो, अद्यापी मन पर्छ नै । यसरी कसैकोमा मरिमराउ परि गाउँले, आफन्तजनहरू एक ठाउँ भेला हुँदा, दाँइ मेलापात तथा गोठालो गर्दा एक आपसमा सुन्न र सुनाउन खुब मज्जा आउथ्यो

    Statistics
Total Articles
670
Total Authors
231
Total Views
615701
Total Categories
15

  More Links

Srijanshil Sahitya Samaj Hong Kong, Online Literature Collection of all Genre ...
Copyright 2020 © www.literature.bagaicha.com