Send us your Literature
no data

    Main Categories
Editorial / सम्पादकीय
Interview / अन्तर्वार्ता
Poetry / कविता
Story / कथा
Essay / निबन्ध
Drama / नाटक
Novel / उपन्यास
Criticism / समालोचना
Article / लेख
Lyrics / गीत/गजल
Memoir / संस्मरण
New Talent / नव प्रतिभा
Review / समिक्षा
English / अंग्रेजी
Others / विविध

  More Options
Interview / अन्तर्वार्ता
Most Viewed / धेरै पढिएका
Top Rated / धेरै मत पाएका
Videos / भिडियो
Photos / विशेष तस्वीरहरु
Published Books / सृजनशील साहित्य समाजबाट प्रकाशित पुस्तकहरु

  Advertisement


Titles Description    Advance Search

Published : June 04, 2009 | Author : प्रदिप कन्दङ्वा
Category : Article / लेख | Views : 807 | Unrated

  
प्रदिप कन्दङ्वा
Author

मलाई लाग्दैन कि मेरो मृत्यु भएको छ । किन कि यसघडि म सास फेरिरहेको छु, मैले यस अर्थमा किमार्थ भनेको होईन  । बरू यस अर्थमा हुन सक्छ कि यसघडि म केही लेखिरहेको छु । जीवन भ्रमहरूको एक पुलिन्दा हो भन्ने मेरो जिरह छ । असन्तोस यसको सँघटक तत्व हो । दुखको कारण पनि यहि हो । जीवनका यावत गतिबिधिहरूको कारण पनि यहि हो । जीवनको गति प्रदायक तत्व पनि यहि हो । अप्राप्य वस्तुको खोजीमा मान्छे भौतारिन्छ, प्राप्त भएपछि सन्तुष्ट हुने भ्रम पाल्छ । यो क्रम मरणोपरान्त चलीरहन्छ । जीवन यसमानेमा भ्रमहरूको पर्याय हो भन्ने मेरो आशय हो । यो मेरो मात्रै एक्लो बिचार नहुन सक्दछ । कारण जीवन साँच्चैमा  एक भ्रम त हो । भ्रमको खेती गरेर मान्छे बाँचेको हुन्छ । मान्छे भ्रमित भएन भने उसको जीवनको अन्त्य त्यहीँनिर हुन्छ जहाँ उ भ्रम मुक्त हुन्छ । जस्तो यो एकलास र निर्जन ठाउँमा एक्लै बसेर चुरोटको धुवाँमा रूमलिँदै म केही लेखिरहेको छु । मलाई लागिरहेको छ कि मैले यहाँ केही मुक्तिको सास फेर्न सकेँ । एकलास र निर्जन ठाउँमा एक्लै बसेर मुक्तिको सास फेर्न सकिन्छ । यो कुरामा कति पाठकहरू सहमत हुन सक्लान् । त्यो पाठकको स्वविवेक भयो । तर त्यो मेरो मृत्यु त भएन । मेरो हरेक बिचार, मेरो लेखकिय दृष्टिकोण, मेरो बैयक्तिक बिश्लेषण सर्बथा स्विकार्य कदाचित हुन सक्दैन । न अरू कसैको हुन सक्छ । बिचारलाई निरपेक्ष सत्यको कसिमा कसरि घोट्न सकिन्छ ?? यो चाँहि निरपेक्ष सत्यको अनुभुत लेखकको मृत्यु हुनु अगावै पनि गरिएको हुनुपर्दछ । पाठकको स्वविवेकलाई सँकेत गर्न लेखकको मृत्यु भएको किन मानौ हामी । लेखकिय अधिनायकको अन्त्य भएको मान्नु र त्यसैलाई उसको मृत्यु मान्नुमा केही भिन्नता अवश्य हुनुपर्दछ । एउटा अधिनायकवादि लेखकको अन्त्यले पाठकिय सत्ताको एकाएक उद्घघाटन गरिदिएको छ । सत्तामा बसेपछि के थाहा, पाठक आफैँपनि कताकति अधिनायक बनेको हुँदो हो तर सँसारबाटै अधिनायकहरूको सफाया भईरहेकोले त्यो संम्भावना हाललाई नरहेकै जस्तो लाग्दछ । लेखकले जे लेख्छ त्यो भन्दा अर्को सत्य छैन भन्ने मान्यताको बिपरित पाठकले पाठको अर्थ जे बुज्छ त्यो नै सत्य हो भन्ने मान्यता स्थापित भएको छ । यो वैचारिकतामा बिशेष लागु हुँदो हो भन्ने मेरो अनुमान छ । भाषाको अर्थ बिचलनले पनि यो कुरासँग सरोकार राख्छ । भाषाले दिने अर्थ सदैव एकार्थि हुँदैन अनेकार्थि हुन्छ भनिएको छ । ईन्द्रविलास अधिकारिले एउटा उदाहरण पेश गरेका छन् त्यहाँ सर्प छ । सर्प छ भनिसकेपछि सामान्यतया मान्छेहरू डराउँछन भाग्छन् त्यसलाई मार्न तम्सिन्छन तर कतिपय ठाउँ र अवस्थामा सर्पलाई पुज्ने पनि गरिन्छ । अत: सर्प हुनुको अनेक अर्थ लाग्न सक्छ । त्यसोत आजकल बाहुनलाई बाहुन भन्दा उनीहरू झर्किन्छन पहिला गर्व गर्थे । लिम्वूलाई लिम्वू भन्दा पहिला लिम्वूहरू हिनताबोध गर्थे आजकल गर्व गर्छन् भाषाले दिने अर्थ यसप्रकार बचलीत हुने रहेछ ।

लेखकको मृत्युको अवधारणा आउनु भन्दा अगावै पाठक प्रतिक्रतिया सिद्धान्तको बारेमा प्रसस्तै चर्चा र बहस भइसकेको पाइन्छ । १९७७ मा रोलाँ बार्थले चलिसकेको सैद्धान्तिक प्लेटफर्ममा टेकेर एउटा अग्रगामि घोषणा गरे त्यो थियो लेखकको मृत्युको घोषणा । यो अग्रगमनकारी घोषणालेनै वास्तबमा पाठक प्रतिक्रिया सिद्धान्तलाई स्थापित गर्ने काम गरेको छ । सँगसँगै आमरूपमा एउटा भ्रम पनि सिर्जेको हुनुपर्दछ । पाठक प्रतिक्रिया सिद्धान्तमा पाठ र पाठकको योगफल बराबर अर्थ भनिएको छ । त्यस्तै पाठले सदैव दुईखाले अर्थको प्रस्ताव गर्दछ पनि भनिएको छ । पाठ कि त निश्चतार्थक हुन्छ कि त अनिश्चतार्थक हुन्छ । जब पाठ निश्चतार्थक रूपमा अघि सर्दछ तब पाठकिय सत्ता डगमगाउँछ त्यो बेला सोच्नुपर्ने हुन्छ, लेखकको मृत्यु कसरी ?? जस्तै लेखकको मृत्यु भएको छैन पाठकको स्वविवेक हावि भएको छ पनि त भन्न सकिन्छ ।  जस्तै कवि बाल आवाराको उर्दिलाई नमान्दै पाठकको मृत्यु भएको छैन नयाँ पाठकको जन्म भएको छ पनि त भन्न सकिन्छ, जस्तै कवि हाङयुग अज्ञातको घोषणालाई अवज्ञा गर्दै नयाँ लेखकको जन्म भएको छैन, लेखकको विनिर्माण भएको छ पनि त भन्न सकिन्छ । यो दुनियाँ बिचारहरूको महाजँगल हो सत्यको स्थाई रूप त्यतै कतै हराएको हुन्छ, बिलाएको हुन्छ ।

 

 त्यसोत फ्रेडरिक नित्सेले ईश्वरको मृत्युको घोषणा गरिदिए अब यसलाई हामी सत्य मानौ भने नित्से आफैले भने सत्य कतै छैन केबल ब्याख्या मात्र छ । नित्सेले यस्तो घोषणा किन गरे, यसमा केबल दुई कारण हुन सक्दछ, मेरो अनुमान । नित्से कि त अति इश्वरवादी हुनुपर्दछ जसको घोर अकर्मण्यता देखेर झोँकमा उनले यो घोषणा गरे कि त नित्से अति अनिश्वरवादी हुनुपर्दछ जसको खिलाफमा उनले यो घोषणा गरे । जुन घोषणाको जति चर्चा गरौँ उती कम लागिरहन्छ । त्यस्तै फ्रान्सिस फुकुयामाले ईतिहासको अन्त्यको घोषणा गरे त्यो एउटा विश्व राजनितिको निश्चित घटनाक्रमलाई लक्षित गरेर गरिएको घोषणा थियो । त्यो एउटा राजनितिक घटनाक्रमको अन्त्य थियो । त्यो एउटा ईतिहासको अन्त्य थियो तर सम्पुर्ण त थिएन । उपरोक्त शिर्षक सहितको ब्याख्यामा तर्कको अधिक गुन्जायसको आभाष हुन्छ तर केही ग्यापहरू छन जहाँ टेकेर बिपक्षमा दुइ चार कुरा गर्न सकिन्छ । डा- गोविन्दराज भट्टराईले कवि बाल आवाराको कविता कृतिको शिर्षकमा केन्द्रित रहेर आफ्नो समालोचकिय दृष्टिकोण राखेका छन् । हुन पनि शिर्षककै त्यस्तो छ पाठकको मृत्युमा । कविता या साहित्यप्रति आजको मान्छे जसरी वितृसित भएको छ, आवाराले उसैगरी आफ्नो आक्रोस पोखेका छन्, कृतिको नामको रूपमा । भट्टराईले आवाराको यो उर्दिलाई घुमाउरो पाराले अस्विकार गरेका छन् । आवाराले युद्ध हत्या र आतङ्कबाट मर्नेहरूलाई पाठक मानेर आफ्नो कृतिको यो नाम जुराएका होलान, यो म मान्न सक्दिन तर भट्टराईले त्यतैबाट कृतिको नामको पुष्टि गर्न खोजेका छन् भन्दा पनि आवारालाई शान्त्वना दिएका छन् ।

 

समाजका परम्परित मूल्य र मान्यताहरू समयक्रममा फेरबदल भईरहन्छन् । आजभोली यसको तिब्रता झेली नसक्नु भएको छ । उहिले त्यस्तो हुँदैनथ्योहोला, अनुमान लगाउन सकिन्छ । बिज्ञान र प्रबिधिको तिव्र बिकासले यसमा प्रमुख भुमिका निभाएको छ । जस्तै उत्तरआधुनिक जीवनको बिकास पनि पश्चिममा भएको ��"धोगिक क्रान्ति पश्चातनै जमेको यथार्थ हामी सामु छिपेको छैन । नेपालमा यसको चर्चा हुन थालेको धेरै भएको छैन । उता दार्जेलिङमा ईन्द्र बहादुर राईले यो कुरा उहिलेनै थाहा पाए तर उनले यसलाई उत्तरआधुनिकता नभनीकन लिला भनिदिए । पछि यो कुरा गोबिन्दराज भट्टराईहरूले थाहा पाएर ईन्द्र बहादुर राईलाई कबुल गराईछाडे । यधपी यसमानेमा ईन्द्र बहादुर राईको चेतना स्तरको उचाईको मूल्याङ्न गर्न सकिन्छ ।  आज लिलालेखन उत्तरआधुनिकताको महाजँगलमा लुप्तप्राय भइसकेको छ । लिला ईतिहास भइसकेको छ । कुनै कुरा ईतिहास हुनुलाई नौलो अवश्य मानिदैन तर लिलाको माम्लामा यो अलिक फरक रह्यो ।

 

समाजका स्थापित मूल्य र मान्यताहरू उल्टिने क्रममा लेखकप्रतिको आदिम धारणामा पनि परिबर्तन हुनुलाईमात्रै नौलो र उदेकलाग्दो किन मान्ने । लेखकलाई पहिला जे सोचिन्थ्यो लेखक त्यो होइनरहेछ यधपी लेखक त लेखकनै रहन्छ । यदाकदा यस्तो लाग्छ कि रोलाँ बार्थको लेखकप्रतिको परिबर्तित अवधारणाले होईन लेखकको मृत्युको घोषणालेमात्र चर्चा पाएको हो । आजभोली लेखकको मृत्यु भईसक्यो भन्दै लेखकहरू जताततै कुर्लिदै हिँडेकाछन् । लेखकको मृत्युको चर्चा नगरी आफ्नो बिद्धता अपुरो भएको जस्तो आभाष लेखकवृत्तमा पाईँदो छ । कतिलाई यसको सँकेतको सुँईको समेत नभएको जस्तो बुझिन्छ । यो एकप्रकारको बुख्याँचा (coseccrow) जस्तो प्रतित भएको छ ।

 

अब यता हङकङबाट दुईवटा घोषणाहरू भएकाछन् । हङकङको साहित्यक ईतिहासमा यि दुई घोषणा कुनै दिन सुनौलो अक्षरले लेखिएला ? त्यो दिन पर्खनैपर्ने भएको छ । एउटा भयबादको घोषणा, जो देश सुब्बाले गरे । मेरो बुझाईमा भयवादको सन्देस छ, जीवन केवल भयबाट निर्देसित र नियन्त्रित छ । जीवनको कुनै पल यस्तो छैन जुन भयरहित होस् । भयवादले जीवनको भय न्युनिकरण गर्ने या जीवनलाई भयमुक्त गर्ने प्रेरणा दिन्छ । यदि मैले बुझेको कुरा गलत होइन भने भयवादभित्र अन्तरबिरोधको स्थिति मौजुद रहेको आभास हुन्छ । किनभने जव जीवनको कुनै पनि पल भयरहित हुनै सक्दैनभने भयवादले कसरी जीवनको भय न्युनिकरण गर्न सक्छ ? अथवा भयवादले जीवनलाई कसरी भयमुक्त गर्न सक्दछ ?? प्रश्न स्वभाविक रूपमा उब्जिएको छ । भयवादको मेजर अप्रेसन देश सुब्बाले लिम्वूवानमा गराए । यता हङकङमा भएको माईनर अप्रेसनमा देखिएका कुराहरूनै उताको मेजर अप्रेसनमा बिस्तृतीरूपमा आएको रहेछ । जो अप्रेसन रिपोर्टको भिडियो हेरेपश्चात थाहा भयो । अर्को नयाँ लेखकको जन्म भएको घोषणा जो चर्चित कवि हाङयुग अज्ञातले तिन वर्ष अगाडि गरे । काल क्रमको हिसाबले यो घोषणालाई आलै मान्न सकिन्छ । कारण नयाँ लेखक जन्मेर तिन वर्षमा मरिसकेको मान्न सकिँदैन । मान्न सकिन्छ, यदि त्यसको अकाल मृत्यु भएको भए तर त्यस्तो घोषकले बताएका छैनन् तसर्थ यो मेरो पुरानो घोषणा हो भनिकन उम्कन पाउने घोषकको स्थिति नरहेको बुझ्नमा आउँछ । देश सुब्बा र हाङयुग अज्ञातका दुवै घोषणाहरू फरक फरक वस्तुतमा आएका छन् । केबल घोषणा बिषयक र हङकङबाट भएकोले मात्र पहिलो चर्चा गरिएको हो । अब नयाँ लेखकको जन्म भएकै हो भने नयाँ लेखकलाई पुरानो पाठकले नपढ्नसक्छ, पढेपनि नबुझ्नसक्छ । अत: यहिँ मौका छोपेर मलाई पनि घोषकलाई समर्थन गर्दै नयाँ पाठकको जन्मको घोषणा गरिदिउँ कि जस्तो लागेको छ । तर लागेको मात्रै छ । घोषणा गरिएको छैन ।




1 2 3 4 5
please rate this article     Poor
Excellent    

 Visitor's Comments !
there are no comments...

Most recent articles in Article / लेख category

महाभूकम्प र सुअवसर
लाहुरेहरू र आदिवासी जनजातीहरू अनागारिक जस्तो
मिथ्याको महाजंगलमा हङकङका नेपाली
नेपाली साहित्यमा युद्ध चेतनाको उपस्थिती
२०६८ सालको नयाँ वर्षले मलाई टेक नाथ रिजाल र भुटानी शरणार्थीहरूको ताजा सम्झाना गरायो
प्रशासनिक काम, स्रष्टाको पहिचान
कविताको फूल र दिमागको रेखा
भौतिक सौन्दर्य कि बौद्धिक सौन्दर्य ?
कविताको कमाल
प्रवासी किरातीहरूले कसरी अध्यन गर्ने किरात सौन्दर्यशास्त्र ?
म घर जाँदैछु
पुरानो आँखाले नयाँ वस्तु हेर्नु भयानक खतरा हुँदोरहेछ
सपनाको देश र माछाको अस्थिपिञ्जर
समुच्च विचारसँग म.....
नेपाली साहित्य प्रतिष्ठानले निर्माण गरेको इतिहासलाई छोएर हङकङ हेर्दा
सम्पादकीय
गीत शुभ र मंछी गल्ली
सृजनशील अराजकता अर्थात अराजकताको अन्त्य

    Links
Column / स्तम्भ

    Random Pick

    Statistics
Total Articles
670
Total Authors
231
Total Views
674405
Total Categories
15

  More Links

Srijanshil Sahitya Samaj Hong Kong, Online Literature Collection of all Genre ...
Copyright 2020 © www.literature.bagaicha.com