Send us your Literature

    Main Categories
Editorial / सम्पादकीय
Interview / अन्तर्वार्ता
Poetry / कविता
Story / कथा
Essay / निबन्ध
Drama / नाटक
Novel / उपन्यास
Criticism / समालोचना
Article / लेख
Lyrics / गीत/गजल
Memoir / संस्मरण
New Talent / नव प्रतिभा
Review / समिक्षा
English / अंग्रेजी
Others / विविध

  More Options
Interview / अन्तर्वार्ता
Most Viewed / धेरै पढिएका
Top Rated / धेरै मत पाएका
Videos / भिडियो
Photos / विशेष तस्वीरहरु
Published Books / सृजनशील साहित्य समाजबाट प्रकाशित पुस्तकहरु

  Advertisement


Titles Description    Advance Search

Published : March 09, 2009 | Author : प्रदिप कन्दङ्वा
Category : Article / लेख | Views : 804 | Rating :

  
प्रदिप कन्दङ्वा
Author

पृष्ठभूमी

नेपाली साहित्य यतिखेर बिकेन्द्रिकृत युगमा संक्रमित हुने क्रममा छ । सामन्ति राज्यसत्ताको केन्द्रको बिरोध र अवसानसँगै हिन्दुकृत नेपाली साहित्यको केन्द्रमा पनि यतिबेला चैतर्फी प्रहार भईरहेको छ । राज्यका तमाम भाषा-भाषी, संस्कृति र समाजको प्रकार्यबाट उदविकास भएका साहित्यिक मान्यताहरूलाई तथाकथित राष्ट्रिय एकताको नाममा सदैव बर्जित गरेर नेपालको राज्यसत्ताले पृथक मान्यता र आस्थामा विश्वाश राख्नेहरूलाई निमिट्यान्न पार्ने हेतु  एक भाषा, एक जात र एक धर्मको निति अख्तियार गरेको यथार्थ आज दिनको घाम जस्तै छर्लङ्ग भएको छ । अन्य भाषा, संस्कृति, जात र धामिर्क आस्था भएकाहरूलाई जगमुनि पुरेर राज्यले एउटा खोक्रो साहित्यक महल उभ्याएको छ । जसको  जग उधिनेर आज चारैतिरबाट अनेकौँ रङ्ग र सुवासका फूलहरू अंकुराईरहेका छन् र त्यो खोक्रो महल आफ्नो खोक्रोपनसँगै ढल्ने क्रममा छ । रूढिवादी, परम्परित, र पुरातन साहित्यिक मान्यताहरूको तिब्र पतनसँगै नयाँ समाज, नयाँ राष्ट्र र नयाँ नेपालको निर्माणार्थ नयाँ-नयाँ साहित्यिक मान्यताहरू उदाईरहेका छन् । नयाँ-नयाँ साहित्यिक केन्द्रहरू स्थापित हुने क्रममा छन् । समाजको बहुल रङ्ग साहित्य बहुल केन्द्रको रूपमा उदघाटित भएका छन् । सबैले आ-आफ्नो लयमा आ-आफ्नो नागरिक अस्तित्वको कुराहरू साहित्यमार्फत उठाईरहेका छन् । अबको नेपाली साहित्यको मूलधारमा राज्यले सँधै किनारातिर धकेलेका आदिवासि जनजाती, महिला, मधेशी र दलितहरूको सुस्केराको खोजी हुनेछ । आर्य अर्थात हिन्दु सँस्कृतिबाट विकसित भएका साहित्यहरू पनि बर्जित हुनेछैन ।

 

बिषयप्रवेस

नेपालीहरू विदेशिने क्रमको थालनि निश्चितरुपमा भारतबाट र सम्भवत लाहुरिनेक्रमसँगै सुरु भएको हुनुपर्दछ । तसर्थ बिदेसिनुको अधिक पिडा नेपलामा नेपाली आदिवासी जनजातीहरूले भोग्नुपरेको यथार्थ कसैगरी भुल्न सकिँदैन । भारतबाट थालनी भएको हाम्रो विदेशिने बाध्यताको आज थुप्रै हाँगाबिँगाहरू पलाईसकेका छन् । विश्वका थुप्रै मुलुकहरूमा केवल रोजिरोटिको निम्ति नेपालीहरू भैतारिने क्रम दिन दुईगुना रात चौगुनाको दरले बढिरहेको छ । नेपालीहरू विदेशिनेक्रमसँगै नेपालको डायस्पोरिक साहित्यको विकास सुरु हुन्छ । भारतमा नेपाली साहित्यको बिकासको उचाई नेपालमा नेपाली साहित्यको उचाईभन्दा कदाचित कम नहोला । आज नेपालीहरू अमेरिका, युके, जापान, कोरिया, मलेशिया, सिंगापुर, खाडिराष्ट्र, हङकङ जस्ता बिभिन्न मुलुकमा रोजगारी ब्यापार ब्यवसाय गरेर आफ्नो जीवन धानिरहेका छन् । उनीहरू जहाँ छन् केवल जीवनमात्र धानिरहेका छैनन् । बिशेषगरी सामाजिक साङ्गठनीक गतिबिधीसँगै तिब्रगतिमा साहित्यक गतिबिधिहरूमा उनीहरू संलग्न देखिन्छन् । प्रवासिनुको पिडाले उधिनेर निकालेका जीवनका भुक्तमानहरू, सामन्ति राज्य सत्ताको पेलाईले उतारेका आक्रोसहरू आज उनिहरूको साहित्यमा भेट्न सकिन्छ ।

 

हङकङमा नेपाली साहित्य हिजो

हङकङमा नेपाली साहित्यको साँगो पाँगो स्वरुप अवलोकन गर्न हङकङमा नेपालीहरूको बिगतलाई दुई कालखण्डमा बिभाजन गरेर हेर्न उपयुक्त हुनेछ । पहिलो नेपालीहरू ब्रिटिस सेनामा सेवारत हुँदाको लामो कालखन्ड । दोस्रो नेपालीहरू हङकङमा स्थाई बसोबासको हकमा आउनथालीसकेपछिको छोटो कालखण्ड । पहिलो कालखण्ड अन्तर्गत साहित्य भनेर हङकङको आर्मि क्याम्पभित्र जे जति गितिबिधिहरू भए ति गतिबिधिहरूनै हङकङेली  नेपाली साहित्यको जग होला भनेर मान्ने आधारहरू पर्याप्त नभएको देखिन्छ । यधपी त्यो समयमा नेपाली साहित्यले घर गरेको कुरा भने साँचो सावित हुन आउँछ । पर्बते नामक पत्रिका मार्फत त्यो बेलाका नेपालीहरू आफ्नो साहित्यक तिर्खा मेट्ने गर्थे । त्यस्तै बि-एफ-बि-एस रेडियोले पनि यो कार्यमा सघाउ पुर्याएको थियो । यहाँ लेखिएका र रचिएका कविता, कथा, गीत, गजलहरूनै पर्बतेका खुराक थिए । साहित्य केबल मनोरन्जनको निम्ति भन्ने आम धारणाले यहाँ पनि स्थान पाएको कुरा पर्बतेमा प्रकाशित रचनाहरूबाट पहिल्याउन सकिन्छ । त्यो बेला यहाँ गीत सङ्गितले पनि सामान्य आकार ग्रहण गरेको कुरा यहाँबाट उत्पादित गीतहरूबाट थाहा पाउन सकिन्छ । आज फरी तिम्रो यादमा, दुखियाको जोवन हजुर, जस्ता चर्चित गीतहरू हङकङको मास्टरपिस गीतहरू हुन् । जुन गीतहरू बि-एफ-बि-एस रेडियोले बजाएर कलाकारहरूलाई फैलिने अवसर प्रदान गरेको थियो । भानु सुब्बा, देब गुरुङजास्ता गायक गायिकाहरू हङकङले जन्माएको थियो उनीहरूको गायकी इतिहासको गर्भमा कतै लुप्त भएको छ ।

 

हङकङमा नेपाली साहित्य आज

नेपालीहरू हङकङमा स्थाई बसोबासको हकमा बस्न थालीसकेपछि सुरु भएको साहित्यलाई हिजो र आज भनेर खुट्याउन मिल्ने कुनै स्पष्ट समयरेखा देखिंदैन । गुज्रेको कालक्रमको हिसाबले पनि एक दसक समय उति लामो लागिरहेको छैन । निश्चितरुपमा सुरुका दिनमा भन्दा पछिका दिनमा गतबिधिहरू बाक्लो भएको कुरा साँचो हो । यसलाई एउटा विकासको चरण मानिल्याउँदा केवल गतिबिधि बाक्लिएको आधारमा विगतलाई दुइ फ्याक पार्न मिल्ने अरु आधारहरू फेला पर्दैनन् । हङकङमा उत्रिएका साहित्यिक प्रतिभाहरूलाई सर्बप्रथम पुर्वक्षितिज नामक पत्रिकाले एउटा प्लेटफर्म उपलब्ध गराएर यहाँका स्रष्टाहरूलाई ल्याउन गुन लागाएको छ । त्यस उप्रान्त यहाँ सँस्थागत रुपमा साहित्यको विकास गर्न भनिकन हङकङ नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान गठन गरिएको छ । प्रतिष्ठानले निश्चित रुपमा यहाँको साहित्यक गतिबिधिमा एउटा उभार ल्यायो । प्रतिष्ठानकै पहलमा केहि कृतिहरू प्रकासित भइसकेकाछन् । प्रतिष्ठानको मासिक प्रकासन अबिरामले यहाँ धेरै स्रष्टाहरू जन्मायो तर यसको जीवनकाल आसातित लामो हुन सकेन । प्रतिष्ठान अहिले बर्षमा एक पटक मात्र देखा पर्छ । पुर्वक्षितिज र अबिरामको अवशानपछि एभरेष्ले साहित्यको निम्ति भनेर छुट्याएको एकपेजमा हङकङको नेपाली साहित्य खुम्चिन पुग्यो । यथापी सिर्जना रोकिएको आभाश भने भएन । जनजाति साहित्य समुहको गठनले हङकङमा एउटा हलचल पैदा गर्यो, त्यस उप्रान्त हङकङका स्रष्टाहरूको साहित्य चेतमा एउटा बिचलन देखा पर्दछ । तथापी जनजाती सहित्य समुहले अघिसारेको मार्गचित्र आफैले तय गर्न सकेन । यसको अभिष्ट केबल भुपि जयन्ति मनाउनमा सिमित भइदिएको छ । त्यसबिचमा अरु साहित्यक संघ संस्थाहरू पनि देखापर्यो । जस्तो नेपाली साहित्य परिषद, अनेसास, सृजनशिल साहित्य समाज आदि । गठन उप्रान्त नेपाली साहित्य परिषद र अनेसासको साहित्यक गतिबिधि हङकङमा स्पष्टरुपमा आभास हुन सकेन । अनेसास पुर्नगठन भएको छ । त्यसपश्चातको गतिबिधिहरूपनि सतहमा उत्रिसकेका छैनन् । सृजनशिल साहित्य समाजको घरै बोकेर हाङयुगजी हङकङ आउनुभएको पाँच बर्ष भइसकेको छ । उक्त समाजको पहलमा हङकङमा अधिक साहित्यिक गतिबिधिहरू सन्चालन भए र भइरहेको छ । त्यसलगायत सृजनशिल साहित्य समाजले कृति प्रकासनको लहरै चलाईदिएको छ । हनेसाको ईतिहास निर्माणमा सृजनशिल साहित्य समाजको योगदान सदैव स्तुत्य रहनेछ । उक्त समाजको हङकङ अवतरण पश्चात हठात काठमाण्डुको ध्यान यतातिर आकर्षित भएको छ भने नेपाल र हङकङलाई जोड्ने एउटा भरोसमन्द पुलको रुपमा सृजनशिल साहित्य समाज हङकङलाई लिन सकिन्छ । हङकङको नेपाली साहित्यको विकासमा अन्य थुप्रै पत्रिका र वेब मेडियाहरूले योगदान दिइरहेका छन् । त्यसमध्ये एभरेष्ट साप्ताहिक र सनराईज साप्ताहिकको भुमिकालाई कदाचित नजर अन्दाज गर्न सकिदैन । त्यस्तै एचके नेपाल डट कम र नेपाल डट एचकेको योगदान पनि सम्झन लायकको रहेको छ । संक्षेपमा हङकङमा भएका साहित्यक गतिबिधिको चर्चाको बिट यहिंनेर मार्दै यहाँ विकास भएको साहित्यक प्रवृत्ति र आन्दोलनको बारेमा केही चर्चा गर्न आवश्यक ठान्दछु ।

समाजको प्रकार्यबाट साहित्यक प्रवृतिको जन्म हुन्छ । सुरुमा हङकङ नेपाली समाजमा विदेशिनुको पिडाले स्वाभाविकरुपमा ब्याप्ति अवश्य पाएको थियो । हङकङको यान्त्रिक जीवनशैली र लघुताबोधले त्यो पिडा अझ गहिरो र धारिलो पारिदिएको हुनुपर्दछ त्यसर्थ तिनताका सिर्जित सिर्जनाहरूमा स्वदेशको मायाको सुगन्ध अधिक महलसुस गर्न सकिन्छ । गाउँघर, पहाडपर्बत, खोलानाला, लेकबेशिसँग हुर्किएको हाम्रो मानविय सम्वेदना हङकङको अति यान्त्रिक्तासँग एकाकार भएपछि पैदा भएको ककटेल उल्झनहरूले कतिपय स्थितिमा हाम्रो साहित्यमा स्थान पाएको छ । अपमान नामक दस्तावेज उपन्यास ल्याएर देश सुब्बाले आख्यानको आदि मान्यतालाई बिछिन्न तुल्याइदिएकाछन् । अपमानको दोस्रो संस्करण हङकङ आईकन प्रकासित भएकोले यहाँको साहित्त्यवृत्तमा यसको असर महसुस गर्न सकिन्छ । आख्यान परम्पराबाट मुक्त भएर आदिबासि जनजातिहरूको आवाजलाई उपन्यासमार्फत बुलन्द गरिएको यो पहिलो कृति हुनसक्छ । साहित्यमा आदिवासि चिन्तनले हाङयुग आएपछि सघनरुप धारण गरेको छ । उनले नश्ल भनेर गरेको बोध मुलत यहि कुरानै हो । हङकङमा पछिल्लो समयमा साहित्यक गतिबिधिहरू जसरी बाक्लिएर गएको छ एकप्रकार साहित्यवृत्ति पनि परिवर्तन भएको छ । सृजना अब भावनाको अभिब्यक्ति मात्र होईन मस्तिष्कको प्रक्क्षेपण पनि हुनुपर्दछ भन्ने मान्यताले यहाँको साहित्य निर्देशित हुँदैगरेको महसुस गर्न सकिन्छ । साहित्य केवल साहित्यको लागि मात्र होइन साहित्य समाजलाई निर्देशित गर्नको निम्ति लेखिनुपर्दछ । विषेशगरी हङकङको साहित्यमा आदिवासि जनजाती चिन्तन हिजो आज हावि भएको देख्न सकिन्छ ।    अहिले हरेक स्रष्टाले नेपालमा उपेक्षित उत्पिडित समाजको उत्थानको निम्ति आफ्ना सृजनाहरू खर्च गरिरहेका छन् । साहित्यमा आत्मालापको स्थिति नाजुक बनिरहेको छ । हङकङबाट भयवादी दर्शनको उदघोष गरेका छन् देश सुब्बाले । यो मानव चोला केवल भयबाट निर्देशित र नियन्त्रित हुन्छ भन्ने भयवादिय मान्यताले अनेक साईड ईफेक्टहरू देखाएको छ । मानिसका यावत गतिबिधिहरू केबल भयबाट मुक्त हुनको निम्ति गरिन्छ तसर्थ साहित्यपनि हरेक प्रकटमा भयकेन्द्रित हुनुपर्दछ । यसै भन्छ भयवादले । देश सुब्बाको भयवादले मान्छेलाई भयमुक्त गर्न सकोस, मेरो शुभेक्षा छ ।   

 

हङकङमा नेपाली साहित्य भोली/आवागीसको अवधाराणा

हङकङमा भोली गरिने साहित्य कस्तो होला भन्ने भन्दा पनि अधिक अहम सवाल हो हङकङमा भोलीको साहित्य कस्तो हुनुपर्दछ । कुनैपनि समाजको भोलीको स्वरुप त्यो समाजको आजको गतिबिधिले निर्धारण गर्ने हो । त्यसरी हेर्दा आज हामी जे गरिरहेका छौं हाम्रो भोली त्यसैले जन्माउने हो । निश्चितरुपमा समाजमा हुनेगरेका गतिबिधिसँग हाम्रो संवेदना अन्तर्घुलित भएपछिनै मस्तिष्कमा बिचार र हृदयमा भावनाले आकार ग्रहण गर्दछ । अबको साहित्य भनेको बिचार जस्तो निरस र भवाना जस्तो निरुद्देश्य हुनुहुँदैन । साहित्यको उठान अब मस्तिष्क र भावनाको मिलनबिन्दुबाट हुनुपर्दछ । हङकङको नेपाली साहित्यले तय गरेको एकदसकको कालखन्डमा यहाँ जे जति साहित्यहरू भए त्यही जगमा टेकेर अघि बढ्ने हाम्रो बाध्यता हो । त्यो जगमा आदिवासि चेतनाको प्रचुर प्रवाह भएको छ । अबको नेपाली साहित्यको मुलधार यहिंनै हो । हिन्दुकृत एकलकाँटे नेपली साहित्यको केन्द्रले राज्यका तमाम जात जाती भाषा भाषीका साहित्यक आस्थाहरूलाई बर्जित गर्यो अब त्यो केन्द्रको उर्दिलाई अवज्ञा गर्दै हामीले हाम्रो साहित्य निर्माण गर्नुपर्छ । हाम्रो ईतिहास लेख्नुपर्छ ।

 

धन्यवाद ।   




1 2 3 4 5
please rate this article     Poor
Excellent    

 Visitor's Comments !
there are no comments...

Most recent articles in Article / लेख category

महाभूकम्प र सुअवसर
लाहुरेहरू र आदिवासी जनजातीहरू अनागारिक जस्तो
मिथ्याको महाजंगलमा हङकङका नेपाली
नेपाली साहित्यमा युद्ध चेतनाको उपस्थिती
२०६८ सालको नयाँ वर्षले मलाई टेक नाथ रिजाल र भुटानी शरणार्थीहरूको ताजा सम्झाना गरायो
प्रशासनिक काम, स्रष्टाको पहिचान
कविताको फूल र दिमागको रेखा
भौतिक सौन्दर्य कि बौद्धिक सौन्दर्य ?
कविताको कमाल
प्रवासी किरातीहरूले कसरी अध्यन गर्ने किरात सौन्दर्यशास्त्र ?
म घर जाँदैछु
पुरानो आँखाले नयाँ वस्तु हेर्नु भयानक खतरा हुँदोरहेछ
सपनाको देश र माछाको अस्थिपिञ्जर
समुच्च विचारसँग म.....
नेपाली साहित्य प्रतिष्ठानले निर्माण गरेको इतिहासलाई छोएर हङकङ हेर्दा
सम्पादकीय
गीत शुभ र मंछी गल्ली
सृजनशील अराजकता अर्थात अराजकताको अन्त्य

    Links
Column / स्तम्भ

    Random Pick
उसको रुप देखेर मलाई अलिक नरमाईलो महसुस भई रहेको थियो । उसको झ्यप्लक्क परेको कपालले नास्पती आकार परेको मोहोडालाई पर्दा हाली दिएको थियो ।न्याउरी झै चलाख उसको आखाँ घरी घरी देखिन्थ्यो ।मानौं त्यो अन्धकार रातको जुनकीरी हो ।उसको अग्लो नाकको डाडी पहाड झैं अटल भएर उठेको थियो......

    Statistics
Total Articles
670
Total Authors
231
Total Views
674368
Total Categories
15

  More Links

Srijanshil Sahitya Samaj Hong Kong, Online Literature Collection of all Genre ...
Copyright 2020 © www.literature.bagaicha.com